Հայերեն

Անհայտ իրականություն

12.09.2012 | 11:25
1347431124_1337942828_uzeyir-hacibeyov-hucrede1981 թվականի մարտ ամսի առաջին շաբաթում Երեւանում տեղի էր ունենում ուսանող- կոմպոզիտորների փառատոնը: Փառատոնում Բալթյան հանրապետություններից, Կենտրոնական Ասիայից, Սիբիրից մասնակցող մոտ 200 ուսանող- կոմպոզիտորները ներկայացնելու էին իրենց նոր ստեղծագործությունները: Երիտասարդ ուսանող- կոմպոզիտորները հյուրանոցից հետո սկսեցին շրջվել քաղաքը: Հյուրերին ներկայացվող վայրերից մեկը՝ Պետական Կոնսէրվատորիայի նոր շենքն էր: Ուսանողներից մեկի մուտքից անցավ. «Զարմանալի է , թե ո՞վ է լինելու այս նոր կոնսերվատորիայում առաջին երաժշտության կոմպոզիտորը”: Նա III հարկի միջանցքում դռան մոտ կանգնած էր, լսում էր ինչ որ մեկի դասերը: Դասարանի դուռը բաց էր: Շատ լավ հագնված մի կին և մի նիհար երիդասարդ արքայական հաճույքով կատարում էին մեծ Ուզեյիր Հաջիբեկովի ” Սեվկիլի ջանան”ը: Այդ երիդասարդը հայ էր: Ի՞նչ էր դա: Պատահականություն , կամ Ուզեյիր Հաջիբեկովին մեծ սերը: Հաջորդ օրը, նուն զգացմունք կար մեզ մոտ, երբ անցնում էինք նայելով նկարիչ Էլբեկյանի Թբիլիսիի «Հին» շարքի պատկերին: Քանի որ դարի սկիզբին պատկանող նկարիչը, Թբիլիսիի հին թաղամասերը , հին շինությունները, գեղեցիկ արտացոլումները, խանութները, ռեստորանները, խաղատները նկարագրելուց, ցույց էր տալիս այս քաղաքի շատ վայրերում գրված է « Արշին մալ ալան-Arşin mal Alan”: Սա դարվա սկիզբում մեծ հարգանքն էր մեծ կոմպոզիտորի լեգենդար հեղինակությանը: Նման համառությունըտարբեր ժամանակներում հայ արտիստները, գրողները ընդունել են, ասել են իրենց հուշերում: Ինչպե՞ս կարող էր լինել: «Հին պատմություն», «մշակույթ» ունեցող հարեւաններից, ժողովուրդներից, ազգերից ոչ մեկը չկարողացավ ունենալ օպերա, Հարավային Կովկասում, 22 տարեկան մի երիտասարդ մարդը կարողացել է ստեղծել մահմեդական աշխարհի առաջին օպերան « Լեյլի ու Մեջնուն»ը: Պրեմիերական օրը – 1908 թ. հունվարի 25-ին ամբողջ Կովկասում, կրթական, մշակութային, ուրախություն, հիացմունքի օրն էր:« Լեյլի և Մեջնուն»ի խաղերին գալիս էին հանդիսատեսներն ոչ միայն Բաքվից, մի քանի տասնյակ այլ քաղաքներից՝ Գյանջայից, Թիֆլիսիյից, Դերբենդից: Դրանց մեջ վրացիներ, հայեր, հույներ, թաթարներ կար: 1941թ. – ի մայիսին, հայտնի կոմպոզիտոր է հայերեն Ա. Տիկրանյանը « Անուշ»ի բեմադրման ժամանակ ասել էր. «Ես ուզում եմ խոստովանել … Առաջին իրական հայկական օպերայի ձեւավորմանը մեծ դեր է խաղել Ուզեյիր Հաջիբեկովը:Դեռեւս 1908 թ. ես « Լեյլի և Մեջնուն» օպերան լսելուց, որոշեցի գրել հայկական մի օպերա, եւ չորս տարի անց 1912 թվին ստեղծվեց , «Անուշ»ը:Առաջին հայկական ազգային օպերայի բեմադրությունը կատարվել ավելի ուշ (1933): Իսկ Հաջիբեկովը 1909 թ. բեմադրել էր «Շեյխ Սանան»ը, «Ռուստամ եւ Զոհրաբ» օպերաները, ինչպես նաեւ «Ամուսինը եւ կինը» օպերետտան: Կոմպոզիտորի 1911 թ – ին բեմադրված 2-րդ ոպերետտան է « Մաշադի Իբադ»ը շատ քիչ ժամանակվա ընթացքում անցավ Ադրբեջանի տարածքներից դուրս:

Այսպես, նա 1919 թ. Ղրիմում , Յալթայում Ա. Խանյակովի կինոստուդիայում սկսվեց կինոհանվել Վ. Փափազյանի և Ի. Լակկայի կողմից:

Այդ ժամանակ Ղրիմում ապրող, Ղրիմի թաթարների երաժշտությունից ոգտվող ազգությամբ հայ կոմպոզիտոր Ա. Սպենդիարովը, 1924 թ – ին Հայաստանի կառավարության կողմից հրավիրվել Հայաստանի Հանրապետության: Երեւան մեկնելուց առաջ նա կալիս է Հաջիբեկովի մոտ:Սպենդիարովը հաջիբեկովից հարցնում է. Ուզեր բեկ, ես Ձեր «Մաշադի Իբադ» օպերետտան լսել եմ , այնտեղ կան մի քանի երգեր, որը ինձ համար շատ հատուկ տեղ ունի », – թե, «Ասում են հարսանիկ է լինելու», « Մաշադի Իբադ , դու եկար , մենք երջանիկ եղանք». Ուզեյիր բեկը ազդել է հետեւյալ խոսքերով. « Սա, ըստ էության, ժողովուրդի երաժշտությունն է ես միայն զարգացրել եմ նրանց» – ասում է նա: Սպենդիարովը «ժողովրդական երաժշտություն է, չնայած այն պատկանում է Ձեզ. Դուք թույլ տվեք ես ել օգտագործեմ իմ գրած « Ալմաստ » օպերայում Իրանի զինված ուժերի կրառում», – հարցնում է նա: Իհարկե, մի մեծ մարդկային սիրտ ունեցող Հաջիբեկովը չի մերժում նրան: Սակայն ընդամենը մի քանի տարի անց, ոչ միայն «Ալմաստ»ում, Կոմիտասի Արնո Բաբաջանյանի և որիշ կոմպոզիցիաների, օգտագործվեց որպես հայկական մեղեդի:

…Տեսեք Կ Կեդոկյանը հայկական երաժշտագետ Կոմիտասին նվիրված հոդվածում ինչ է գրում. «1871 արքեպիսկոպոս Դերտսոխյանը Էչմիաձին է կալիս: Գարքը այնպես էր, որ նա պետք եր էր բերել Եկեղեցու երգչախումբը համար մի տղա: նա Նա իր հետը բերում է որբ մի երեխային (12 տարեկան Կոմիտասի): Կաթողիկոսին

դու է կալիս նրա ձայնը, բայց bəyənsə երեխան չգիտեր հայոց լեզուն, նրա կատարած երգերը թուրքական երգերն են. Սա ապացուցում է նրան, որ երեխան մեծացել է շրջապատված է մեծ Թուրք երաժշտությամբ: Սակայն, հայերի սարսափելի չարաշահումը կապված է«Արշին մալ ալան»ի հետ: «Արշին մալ ալան»ի առաջին ստեղծագործության ներկացումը կատարվել է 1913 թվականի հոկտեմբերին, Թաղիևի թատրոնում: Արդեն սկսած 1916 թ. «Արշին մալ ալան»ը ոչ միայն Թբիլիսիում, այլ ուրիշ քաղաքներում բեմադրվում էր թուրքերեն, հայերեն, վրացերեն, հունարեն:

1915 թ. Թբիլիսիյում Ալեկսանյանի թատրոնում Ս. Մակալյանը բեմադրել էր «Արշին մալ ալան»ը, դարձրել այն իր համար եկամտի աղբյուր:

Վրաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումի ժամանակ 1921 թվականին Ս. Մակալյանը մեկնել էր Ստամբուլ, այնտեղից էլ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ: Հարուստ հայ համայնքի աջակցությամբ Լոս Անջելեսում ստեղծել էր իր սեփական թատերախումբը: Դարձրել էր «Արշին մալ ալան»ը իրական բիզնեսի: Պաստառներում սա անվանում էր որպես, «հայ օպերայի թագուհին»: Իհարկե, ոչ մի տեղ չեր նշվում Հաջիբեկովի անունը, այս հայ պարոնը մոռանալով բոլոր արժանապատվությունները ու խիղճը, շարունակում «մշակութային թալան»ը:

1937 թվականին ԱՄՆ –ում ուրիշ մի հայ ռեժիսոր Ռուբեն Մամուլյանը «Արշին մալ ալան»ից մի կինոնկար ստեղծեց: Նա ել հավատարիմ է «ազգային ավանդույթ»ը շարունակելով հեղինակի անունը «մոռանում» է: 1942 Իրանում գործուղման գնացող Շեմսի Բեդելբեյլուն Այս ֆիլմը մասին պատմում է Ուզեյիր բեյին:

Այդ ժամանակ նա Մ.Ջ. Բագիրովի խորհրդով ԽՍՀՄ – ի արտաքին գործերի նախագահ Մոլոտովին նամակ է գրում: Չնայած ծանր պատերազմի տարիներին Ի. Ստալինի ճշմարիտ, ճշգրիտ որոշումից հետո սկսվում է նկարահանվել երաժշտական ֆիլմը: 1938 թվականի ապրիլին Մոսկվայում, Ադրբեջանի արվեստն ու գրականության օրերում , ծրագրում կար նաև «Արշին մալ ալան»ը, որին խնդրել ծրագրի մեջ էր մտցնել Ի. Ստալինը, Ու. Հաջիբեկովի ստեղծաց ժողովրդական գործիքների նվագախումբը հաջողությամբ կատարեց այն:

Օգթայ

 

12.09.2012 11:25

Գրեք մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*