Հայերեն

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ

25.08.2012 | 14:11
1345885694_10932ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ
ԻՆՔՆԱՎԱՐ ՄԱՐԶԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ (ԼՂԻՄ)
Խորհրդային կառավարության կողմից Ղարաբաղի տարածքի բաժանումը և Լեռնային Ղարաբաղինինքնավարության կարգավիճակի տրամադրումը: 1920-1923 թթ:Խորհրդային իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով Ռուսաստանում մեկնարկեց միջոցարումներ’ կայսերական Ռուսաստանիսահմանների վերականգնեցման ուղղությամբ: Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության հյուսիսային սահմաններում իրդիրքերը ամրապնդող 11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերին տրվել էին համապատասխան հրահանգներ և կարգադրություններ’ այսհանրապետությունը օկուպացնելու պլանը իրականացնելու ուղղությամբ:
Ադրբեջանի խորհրդարանի Խորհրդային պետությանը սատարող ուժերը և հայ-դաշնակցական անջատողականների կողմից ԼեռնայինՂարաբաղում բարձրացված մարտային բունտը արագացնում է Դեմոկրատական Հանրապետության փլուզոմը: ԱդրբեջանիԴեմոկրատական Հանրապետությունը, որը տևեց 23 ամիս տապալվեց 11-րդ Կարմիր բանակի սվիններով և ՀյուսիսայինԱդրբեջանում հաստատվեց խորհրդային իշխանություն: Այնուհետև, մեկնարկեց Ղարաբաղի շուրջ իրադարձությունների նորփուլը:
Լեռնային Ղարաբաղ`աշխարհագրությունը և «Լեռնային Ղարաբաղ» հասկագողությունը: Այդ հիմնախնդիրը մեկնաբանելուհամար նախ և արաջ պետք է անդրադարնալ Լեռնային Ղարաբաղի աշխարհագրությանը և «Լեռնային Ղարաբաղ»հասկացությանը:
Ըստ ռելիեֆի’ Ղարաբաղը բաժանվում է երկու մասիերի’ դաշտավայրային (Արան) և լեռնային մասերի: Այս իրողությունը իրհաստատումը գտել է նաև գիտության մեջ: Այսպիսով, անվանի կովկասագետ Մ.Ա.Սկիբիտսկի որդին’ Ա.Մ. Սկիբիտսկին իր«Կովկասյան ճգնաժամը» հոդվածում գրում էր «Ղարաբաղի խանության լեռնային մասը այդ ժամանակ կոչվում էր ԼեռնայինՂարաբաղ: Այդ ընդգրկում էր իր մեջ արևելքից’ Ղարաբաղյանի լեռների շղթան, իսկ արեւմուտքից’ Զանգեզուրի սարերի միջևգտնվող հողերը, ինչպես նաև ղարաբաղյան բարձրավայրը, որը Վերին Ղարաբաղին բաժանում է Ներքին Ղարաբաղից’ արանից»:Ինչպես պարզվում է, Ղարաբաղի տարածքը, այսինքն` նախկին Ղարաբաղի խանության հողերի երբ նա գտնվում էր ցարականՌուսաստանի կազմում ենթարկեց տարաբնույթ վարչական բաժանումների և, հետևաբար, «Ղարաբաղ» հասկացությունը կորցրեցիր նախկին իմաստը: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության (1918-1920) ժամանակաշրջանում«Ղարաբաղ» հասկացությունը նորից ձերք բերեց իր նախկին իմաստը: Ինչպես երևոմ է Ս.Շադունցի արտահայտություններից’ «Լեռնային Ղարաբաղ» տերմինը շրջանառության մեջ է մտցվել դաշնակների կողմից:
Այդ ժամանակից սկսած «Լեռնային Ղարաբաղ» հասկացությունը ձեռք է բերում ոչ միայն աշխարհագրական, այլ նաևքաղաքական նշանակություն: Բոլշեւիկները Հյուսիսային Ադրբեջանում իշխանությունը գրավելուց հետո այս հասկացությունըսկսում է ձեռք բերել վարչա-քաղաքական նշանակություն, վերածելով հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում, ինչպես նաևՌուսաստանի քաղաքական բառապաշարում հիմնական հասկացություններից մեկի: Միեւնույն ժամանակ, Լեռնային Ղարաբաղիշուրջ աշխարհագրական տեսանկյունից նույնպես տեղի են ունենում փոփոխություններ: Ինչպես գրում է Ա.Մ. Սկիբիտսկին «… 1923 թվականում Ղարաբաղի բարձրավայրը ձեռք է բերում ինքնավարություն և կոչվում է Լեռնային Ղարաբաղյան ԻնքնավարՄարզը, կամ Ադրբեջանի նոր սահմանները շրջանակներում’ համարոտ Լեռնային Ղարաբաղ»:
Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ (ԼՂԻՄ)’ ձևավորման պատմությունը, խոշոր իրադարձությունների սինխրոնացումը ևայստեղից բխող եզրակացությունները: Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ստեղծման ուղղոթյամբ սկզբունքային հարցերնորոշելու, այս գործընթացը բացարձակապես հստակ ներկայացնելու համար, պետք է ուշադրություն դարցնել հիմնականիրադարցությունների վրա:

” ՌԿԿ (բ)ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյի պլենումի արձանագությունից”
5 հուլիս 1921

Մասնակցում են` ՌԿԿ ԿԿ-ի անդամ Ստալինը, Կովկասյան բյուրոի անդամներ’ընկեր. Օրջոնիքիդզեն, Կիրովը, Օրախելեշվիլին, Ֆիկատները, Նարիմանովը, Մյասնիկովը, ԱՍՍՀ-ի արտաքինգործերի ժողովրդական կոմիսար Հուսեյնովը:

Լսվեց ‘ ընկ. Օրջոնիքիդզեն և Նազարետյանը հարց բարձրացրեցին’ Ղարաբաղի մասին նախկին պլենումի կողմիցընդումվաց որոշումի վերանայման վերաբերյալ:
Որոշվեց:
Հաշվի առնելով ազգային խաղաղության կարեւորությունը մահմեդականների եւ հայերը միջեւ եւ նաեւ հաշվիառնելով Վերին եւ Ներքին Ղարաբաղի Ադրբեջանի հետ բավականին սերտ տնտեսական կապերը’ԼեռնայինՂարաբաղին թողնելով ԱՍՍՀ կազմում’ ներկայացնելով դրան լայն ինքնավար մարզի կարգավիճակ’ վարչականկենտրոնը’ Շուշան:
Քվեարկեցին’ 4 ձայն կողմ, 3 -ը ձեռնպահ:
2) Հանձնարարել Ադրբեջանի կենտրոնական կոմիտեին’ որոշել Ինքնավար Մարզի սահմանները և հաստատմանհամար ներկայացնել ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյին:

Հանձնարարել ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյին’ Լեռնային Ղարաբաղի Արտակարգ Կոմիտեի կազմավորմանուղությամբ բանակցություններ վարել Ադրբեջանի և Հայաստանի կենտրոնական կոմիտեների հետ:
Հանձնարարել Ադրբեջանի Կենտրոնական Կոմիտեին’ որոշել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարության ծավալըեւ հաստատման համար ներկայացնել Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոյին:
ՌԿԿ ԿԿ-ի Կովկասյան բյուրոյի քարտուղար’ Ֆիկատներ:

Աղբյուրը` ՍՄԿԿ ԿԿ-ի կից PAAF (այժմ ARDSRIHA),Ф.64, ցուցակ 2, գործ 1, л l18, 122-122 об; Ադրբեջանի ՍՍՀԼեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հաստատման պատմությունը: էջ: 90-91, 92:
Ինչպես պարզվում է աղյուսակից’ իրադարցությունների ընթանում են երկու ժամանակաշրջաններում` Լեռնային Ղարաբաղինինքնավարություն տրամադրելու մասին Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական ԿոմիտեիԿովկասյան բյուրոյի կողմից 5 հուլիս 1921 թ-նի որոշումի ընդունման հետ կապվաց մինչ և հետակա ժամանակաշրչանները: 2)Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն ներկայացման հետ կապված իրադարձությունները հիմնականում տեղի են ունենումԱդրբեջանի (առաջին եւ երկրորդ սյուներ) եւ Կովկասյան բյուրոյի միջեւ, ապա հետո Անդրկովկասի Մարզային Կոմիտեի եւԱդրբեժանի միջեւ, իսկ Հայաստանը փաստորեն դուրս է մնում այս իրադարձությունների շրջանակից: Այդ փաստը պահանջում է,որ նորից վերանայել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ընտացող իրադարձություններին եւ դրան ինքնավարության կարգավիճակներկայացնելու փաստին :
«Նարիմանովի հռչակագիրը»’ 1 դեկտեմբեր 1920 – 5 հուլիսի 1921 թ: Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումիցհետո’ հանրապետությունում Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի ձեւավորման հետ մեկտեղ տեղերում նշանակվում էինարտակարգ կոմիսարներ: Այս առումով , Ա.Ն. Կարակոզովը (1890-1938) նշանակվեց Լեռնային Ղարաբաղի հարցերովարտակարգ կոմիսար:
1920 թ. ապրիլի 30-ին Ադրբեջանի խորհրդային կառավարությունը բողոքի նոտա է հղում Հայաստանի Հանրապետությանը’պահանջելով դուրս բերել իր զորքերը Զանգեզուրից եւ Ղարաբաղից: Մայիսում Լեռնային Ղարաբաղում հռչակվում է խորհրդայինկառավարություն:
Այդ ընթացքում, Խորհրդային Ռուսաստանը շարունակում էր իրականացնել Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատմանծրագրերը և առաջ էր հրում նոր ստեղծված խորհրդային պետությունների սահմանների որոշման սկզբունքները’ փորձելով վերցնելառկա եւ ապագա պետությունների գործունեությունները իր հսկողության տակ: Ռուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան)Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոն այդ հարցը ընդգրկել էր Կովկասյան ճակատամարտիռազմա-հեղափոխական խորհրդին ուղղված հրահանգների մեջ:
Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից (1920 թ. նոյեմբերի 29) հետո արտաքին եւ ներքին սահմաններիորոշման հարցն ավելի սրվեց: Ադրբեջանի Հեղափոխական Կոմիտեի հեռագրում’ ուղված Հայաստանի ԽորհրդայինՀանրապետությանը եւ դեկտեմբերի 1-ի հռչակագրում խոսվում էր Լեռնային Ղարաբաղի եւ նրա լեռնային տարածքի մասին: Այդփաստաթղթերի հայ պատմագրության կողմից խեղաթյուրումը լիովին ապացուցվել է: Հռչակագրում խոսվում էր ԼեռնայինՂարաբաղի գյուղական աշխատավորության իր սեփական ճակատագիրը որոշելու համար իրավունքի ներկայացման մասին:
Իսկ Հայաստանի Հեղափոխական Կոմիտեն իր 28 դեկտեմբերի հռչակագրում հաղորդում էր, որ դադարում է իր տարածքայինպահանջը Նախիջեւանի նկատմամբ: Սակայն, Հայաստանը չեր ցանկանում հրաժարվել Ղարաբաղից:
Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ սահմանների որոշման հարցի ներքո Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը նորից ընդգրկվեց օրակարգիմեջ: 1921 թ. հունիսի 3-ին Կովկասյան բյուրոն որոշում ընդունեց այդ մասին, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հայաստանինպատկանելության մասին կետը իր արտացոլումի գտնի Հայաստանի կառավարության հռչակագրում: Իսկ հունիսի 12-ինՀայաստանի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը այդ մասին հրամանագիր ընդունեց: Իրադարցությունների նման ընթացքըիհարկե չէր կարող բավարարել Ադրբեջանին: Հունիսի 27-ում Թիֆլիսում’ Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան)Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի քաղբյուրոյի եւ Կազմակերպչական Բյուրոյի նիստում քննարկվեց Հայաստանի եւԱդրբեջանի սահմաններին վերաբերվող հարցը: Նիստը վարում էր Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) ԿուսակցությանԿենտրոնական Կոմիտեի քարտուղար Կ. Կամինսկին (1895-1938): Այս նիստում ընդունվեց որոշում, որը կազմված էր հինգկետերից: Այստեղ Ադրբեջանը առաջին անգամ արտահայտեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման մասին իր կարծիքը`”… այսհարցի միակ լուծումը կարող է իրականացվել հայ եւ մահմեդական զանգվածների (հետեւելով ընկեր Նարիմանովի հրջագագիրը )խորհրդային շինարարության գործին ավելի լայն ներգրավման միջոցով: Թիֆլիսում’ Քաղբյուրոյի եւ Կազմակերչական Բյուրոյի’խնդրի լուծման հետ կապված տեսակետն հասարակության ուշադրությանը ներկայացնելու առաջադրանքը հանձնարարված էրՆարիմանովին: Նույն օրը տեղի ունեցավ ուղիղ քննարկումներ Նարիմանովի և Թիֆլիսում Ադրբեջանի Կենտրոնական ԳործադիրԿոմիտեի նախագահի Մ.Գ. Հաջիեւի եւ արտաքին գործերի նախարար Մ. Դ. Հուսեյնովի հետ: «Նարիմանով, ասեք, որ այնկարծիքն պատկանում է քաղբյուրոյին եւ Կազմակերչական Բյուրոյին: Եթե նրանք վկայակոչում են իմ հռչակաագիրին, ապա դրամեջ բառացիորեն ասվում է հետևյալը՝ Լեռնային Ղարաբաղին ներկայացվում է լիարժեք ինքնորոշման իրավունք:
Հուսեյնովը’ Լավ: Բոլորն հաղորդեցիք: Ամեն դեպքում, կարծում եմ, որ մեր որոշումը անկասկած, կընդունվի ոչ մեծապես ջերմությամբ»: Նույն օրը Հուսեյնովը այդ մասին հաղորդեց Կովկասյան բյուրոյին: Որոշվեց այդ հարցի վերաբերյալ հրավիրելԿովկասյան բյուրոյի արտակարգ պլենումը Թիֆլիսում’ Նարիմանովի և Մյասնիկյանի մասնակցությամբ:
Այդպիսով, ըստ Կովկասյան բյուրոի 4 եւ 5 հուլիս 1921 թ-նի թորոշմամբ’ Ադրբեջանի անբաժանելի մասին տրվեցինքնավարության կարգավիճակ: Նույն հիմքի վրա Թիֆլիսում անցկածվեց Կովկասյան բյուրոի պլենումը: Հաշվի առնելով այդհարցի հատուկ նաշանակությունը, ձեր ուշադրութանն էնք ներկայացնում արանձին քաղվածքներ Կովկասյան բյուրոյի 4 եւ 5հուլիսյան նիստի արձանագրությունից: «Հայերը փորձում են ապացուցել, որ Ստալինի մեծ դեր է խաղացել Կովկասյան Բյուրոյիհուլիսի 5 –ի բանաձեւի ընդուման ղործում: Իրականում փաստերով չեն ապացուցվել է, թե ինչում է կայացել Ստալինի ճնշումըՌուսաստանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կովկասյան բյուրոյի նիստերի վրա: Միխոսքով, ԽՍՀՄ-ի (1922 թ. դեկտեմբերի 30-ը) ստեղծման նախօրեին իր «ինքնավարության ծրագրով» ելույթ ունեցող Ստալինի’դաշնային կառուցվածքի վերաբերյալ լենինյան գաղափարի իրականացման գործում պայքարը ճշմարտանման չեր: Եվ դրա համարայս հարցը պետք է դիտարկվի առավել խորն եւ մանրամասորեն:
Կենտրոնը Կովկասյան բյուրոյի միջոցով’ մինչ դեր ԽՍՀՄ-ի հաստատմանը, ընդգրկելով Ադրբեջանի եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ներինմիութենական պետության կազմին փաստորեն միջամտեց սահմանների որոշման գործին’ հանդես գալով որպես լիազորված կողմ:Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղի հարցը վերածեց եռակողմ քննարկումների թեմայի:
Կովկասյան բյուրոն օգտագործելով այս «իրավունքից» հնարավորություն չտվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավորոշման մասինԱդրբեջանի կողմից հայտարարվաց պատմական ձեւի իրականացմանը’ արտահայտելով այդ որպես «լայն մարզայինինքնավարություն»:
Կովկասյան բյուրոն 4 հուլիսյան որոշումով ուզում էր ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա (որպեզի Լեռնային Ղարաբաղինընդգրկվի Հայաստանի կազմին), իսկ հաջորդ օրը, անդրադարնալով այդ հարցին ճնշում է գործադրում Հայաստանի վրա (որպեզիԼեռնային Ղարաբաղը մնա Ադրբեջանի կազմում) եւ այդպիսով ուզում էր ապահովել կենտրոնի համար բարենպաստ դիրքորոշումը, եւ հասավ դրան (այսինքն’ Լեռնային Ղարաբաղին տրվեծ ինքնավարության կարգավիճակ ): Այսպիսով, հուլիսի5-ին Կովկասյան բյուրոյի պլենումի ընդունաց որոշումից հետո Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ իշխող իրադարձությունների ձեռքբերեցին նոր ուղղություններ`Կովկասյան բյուրոն ընդունելով կենտրոնին ձեռնատու որոշումը սկսեց ճնշում գորձադրել դրաիրականացմանը: Ադրբեջանի ԽՍՀ-ըն’ Լեռնային Ղարաբաղին բռնի ինքնավարության կարգավիճակ տրամադրվելուց հետո, որըհանդիսանում է դրա անբաժանելի մասն’ բախվեց նոր խնդիրների: Իսկ Հայաստանը փորձեց կյանքի կոչել Լեռնային Ղարաբաղինկատմամբ իր հավակնությունները’ օգտագործելով հնարավորություններից միջամտեց Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարությունտրամադրելու գործերին և բարդացրեց իր հարաբերությունները Կովկասյան բյուրոյի եւ Ադրբեջանի հետ’ կապված ԼեռնայինՂարաբաղի խնդիրի հետ:

Այս հարցերը պետք է վերանայվեն համակողմանիորեն: Հուլիսի 5-ի որոշումի ընդունումից հետո Ադրբեջանի ղեկավարությունըպարտադրված էր այդ կյանքի կոչելու: Այս առումով նույն տարվա հուլիսի 19-ին ԱդրբեջանիԿենտրոնական Գործադիր Կոմիտեինախագահության նիստում Նարիմանովի Թիֆլիս կատարած այցի արդյունքները արժանացավ հավանության, իսկ Կոմունիստական(բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի քաղաքական և կացմակերպչական բյուրոյի հուլիսի 20-ին տեղի ունեցացնիստումստեղծվեց հանձնաժողով’ ինքնավար մարզի սահմանադրությունը մշակելու համար: Այստեղ առաջանում է մեկ հարցիպարզաբանման անհրաժեշտությունը: Ինչպես արդեն հայտնի է, Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) ԿուսակցությանԿենտրոնական Կոմիտեի հուլիսի 5-ի որոշմամբ’ Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու համար հատկացվեծվճռական դեր: Երեւի հենց այս գործոնը կարեւոր դեր է խաղացել 1921 թ հուլիսին Ս.Մ.Կիրովին Ադրբեջանի Կոմունիստական(բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի ղեկավարը նշանակվելու գործում: Հենց Կիրովի Ադրբեջանի ղեկավարննշանակումից հետո պաշտոնական դիրքորոշումը’ Լեռնային
Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու նկատմամբ փոխվեց եւ այս գործընթացը երկու տարի հետաձգվեց: Հետեւաբար,Կիրովի դիրքորոշումը այս հարցում, եւ նրա վրա ազդող գործոնները պետք է մանրակրկիտ հետաքննվեն: Եթե ուշադրությունդարձնենք հուլիսի 4-ի արձանագրության քաղվածքին, ապա կտեսնենք, որ այդ ժամանակ Կիրովը դեմ էր’ Ղարաբաղի լեռնայինմասի Ադրբեջանի կազմում (5 ա) մնալուն եւ կողմ էր քվեարկել դրա Հայաստանի կազմին ընդգրկմանը (5 վ): ԱդրբեջանիԿենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի նախագահության և Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության ԿենտրոնականԿոմիտեի կազմակերպչական բյուրոյի 1926 թ. սեպտեմբերյան նիստերում մենք տեսնում ենք նրա հակառակ դիրքորոշումը:Նիստում մասնակցող 9 հոգուց (Կիրով, Նարիմանով, Ախունդով, Կարայեւ,Էֆենդիյեվ, Սթըքալով, Միրզոյան, Բունյադզադե,Հուսեյնով) 7-ը որոշում են դիմել Կովկասյան բյուրոյին վերանայելու իր որոշումն’ Լեռնային Ղարաբաղի անջատման մասին,միայն երկուսը’ Նարիմանովը եւ Բունյադզադեն կողմ են քվեարկում Կովկասյան բյուրոի որոշումի կարճ ժամկետումիրականացմանը: Այդ հարցի վերաբերյալ նյութեր հավաքելու համար ստեղցվում է հանձնաժողով: Բունյադզադեն, որընախագահում էր պատասխանատու պաշտոնյաների խորհրդակցությունը, որտեղ մասնակցում էին նաեւ ԱդրբեջանիԿոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի Կազմակերպչական բյուրոյի անդամները, պաշպանումէ Կիրովի դիրքորոշումը: Այնպես որ այդ նիստում Լեռնային Ղարաբաղի անջատումը որպես ինքնավար մարզ չհամարվեցնպատակահարմար:
Այսպիսով, պարզվում է, որ հենց Կիրովի ղեկավարության նետքո ձեւավորվում է նոր մոտեցում Լեռնային Ղարաբաղինինքնավարություն տրամադրելու հարցի նկատմամբ: Դա պատահական չէր: Կիրովի ընկալեց ոչ միայն իր դիրքորոշումիսխալականությունը, այլ նաեւ Կովկասյան բյուրոյի որոշումի’ Լեռնային Ղարաբաղին պարտադիր ինքնավարություն տրամադրելումասին, փոխարենը այդ հաստատելու որպես Ադրբեջանի անբաժանելի մասը:
Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ չնայաց Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրելու մասին հրամանագրի ընդունումից արդեն անցել էր 4 ամիս, բայց Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի 1923 թ.հոկտեմբերի 8-ին Կիրովի նախագահությամբ անկացված նիստոմում նշվում էր, որ Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարությունտրամադրելու մասին որոշումի պրոպագանդումը բնակչության շրջանում, հատկապես, թուրքերի (ադրբեջանցիների – Յ.Մ, ՔՇ)շրջանում դեր չի ավարտվել:
Այսպիսով Ադրբեջանին ստիպում էին համաձայնվել ընդունելու Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տրամադրմանպապհանջի հետ: Կովկասյան բյուրոն մտահոգված էր իրադարցությունների նման զարգացումներից եւ սկսվեց ճնշում գործադրվելԱդրբեջանի վրա, որպեզի դա ընդունի հուլիսի 5-ի որոշումը: Սա իրականացվում էր երկու ուղղությամբ: Մի կողմից, Ադրբեջանիղեկավարության առջև դրվում էր փահանջ , մյուս կողմից, Լեռնային Ղարաբաղի վարչական ապարատը ամրապնդվում էրդիտմամբ ուղարկված հայ կադրերով եւ փորձեր են արվում թուլացնել այս տարածաշրջանում Ադրբեջանի ազդեցությունը:
Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավարացումը տեղի էր ունենում Անդրկովկասյան Դաշնության եւ ԽՍՀՄ-ի ստեղծման գործընթացի հետզուգահեռ: Չնայած սրան, դրա իրականացման խնդիրները չի վերանայվեց համաձայն այդ սկզբունքների, որը առաջարկվել էրԱդրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության կողմից: Ընդհակառակը, 1922 թ. փետրվարին ՌուսաստանիԿոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության կից Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի կոմունիստական կազմակերպությանառաջին համագումարում, որի նախագահը ընտրվեց Օրջոնիկիդզեն, ինչպես հուլիսի 5-ի որոշումի ընդունման, այլ նաև դրաիրականացման համար կիրառվեցին վարչական մեթոդներ:
1922 թ. հոկտեմբերի 27-ին Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի նիստում Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան)Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեին հանձնարարվեց իրականացնել հուլիսի 5-ի որոշումը: Նիստը որոշեց Կարագյոզովիննշանակել Գործադիր Կոմիտեի նախագահ և Շադունցին պատասխանատու պաշտոնին նշանակելու համար նրան գործուղելԱդրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտե: Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան)Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեն իր դեկտեմբերի 15-ի նիստում ընդունեց մի որոշում’ Անդրկովկասի երկրամասայինկոմիտեի բանաձեւի իրականացման ուղությամբ: Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի կից ստեղվեց ԼեռնայինՂարաբաղի հարցով կենտրոնական հանձնաժողով (Կիրով, Միրզոբեկյան, Կարագյոզով) եւ կոմիտետ կազմված 7 հոգուց (15դեկտեմբեր 1922 – 24 հուլիսի 1923): Չնայած այդ բոլորին Ադրբեջանի դեմ կիրառվող ճնշումների շարունակվում էր:Դեկտեմբերի 22-ին Անդրկովկասյան Դաշնության Միությանների Խորհրդի ընդունեց հատուկ բանաձեւ’ Լեռնային Ղարաբաղիինքնավարություն հետ կապված գործընթացի արագացման մասին:
ԽՍՍՀ-ի հաստատումից հետո Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի պահանջները ավելի խստացավ: 1923 թ. մայիսինՂարաբաղյան կոմիտեի զեկույցը ընդգրկվեց Անդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի պլենումի օրակարգի մեջ: Հուլիսի 1-ինԱդրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի բյուրոն ընդունեց որոշում’ինքնավարության նախագիծն մշակելու եւ երեք օրվա ընթացքում կենտրոնական կոմիտեին ներկայացնելու մասին: Այս որոշումըԱնդրկովկասի երկրամասային կոմիտեի կողմից գոհունակությամբ ընդունվեց և համաձայն Շադունցի և Կարագյոզովի հունիսի27-ի զեկույցների’ Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկների) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեին հաձնարարվեցմեկամսյա ժամկետում ապահովել Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարության կարգավիճակի տրամադրումը: ԱդրբեջանիԿոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի հուլիսի 1-ի նիստում, որը անցկացվում էր Կիրովինախագահությամբ տակ’ քննարկվեց Ղարաբաղի հարցը և ընդունվեց մի բանաձեւ’ բաղկացած 6 -ը (a-e) կետերից:Նախագահաության անունից Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեին առաջարկեց Լեռնային Ղարաբաղին շնորհելինքնավարության կարգավիճակ և ստեղծել «Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ»’ կենտրոնը Խանքենդին: Մարզի սահմանների որոշելունպատակով ստեղծվեց հանձնաժողով (Կարաև’ նախագահ, անդամներ’ Կարագյոզով, Սվիրիդով, Իլդըրըմ և Բունյադզաիդե):
1923 թ. հուլիս 4-ին Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեn ընդունեց նման բովանդակությամբ մի բանաձեւ:
Հուլիսի 7-ին Ադրբեջանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեն’ Մ.Բ.Կասումվի (1879-1949) և Ա.Մ.Խանբուդակովի (1893-1937) ստորագրությամբ հրապարակեց «Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ստեղծման մասին» հրամանագիր:
Հրամանագիրը բաղկացած է մի նախաբանից , չորս կետերից և եզրակացությունից’ համատեղ հանձնաժողովի ստեղցման մասին:Ինչպես երեւոմ է Ադրբեջանի Կոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի որոշումի և այսհրամանագրի վերնագրերի միջեւ կա տարբերություն’ «Լեռնային և Դաշտային Ղարաբաղ» արտահայտության փոխարեն’ որոշվելէ ընթրել միայն «Լեռնային Ղարաբաղ» արտահայտությունը:
Այստտեղ ուշադրությունը գրավում է հրամանագրի վերնագիրը ձեւավորումը որպես «Ինքնավար Լեռնային Ղարաբաղի Մարզ»,այլ ոչ թե «Ինքնավար Ղարաբաղի Մարզ»: Սակայն նա հետագայում կոչվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (որպեզիշփոթմունք չպատճառել’ մենք նույնպես ստիպված էնք շարունակել այդ ավանդույթը, բայց ընդունում էնք դա այն իմաստով,ինչպես ամրագրված է առաջնային պաշտոնական փաստաթղթերում, ՅՄ, ԿՇ): Հրամանագիրը տարբերվում է պրիմիտիվբովանդակությամբ, այլ ոչ թե որպես լուրջ իրավական փաստաթուղթ: Նախաբանում պատմական ժամանակագրությունըխախտվում է, խեղաթյուրվում է փաստերի, Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն շնորհելու անհրաժեշտությունը ոչ բավարարչափով էր հիմնավորված: Հրամանագրի առաջին կետում («1. Ձեւավորել Լեռնային Ղարաբաղի հայկական մասում ինքնավարմարզ (?), որպես Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի բաղադրյալ մասը’ լինելով կենտրոնը Խանքենդին») թույլ է տրվում է իրավա- քաղաքականխեղաթյուրման: Այն արտահայտությամբ փոխարենը, թե Ադրբեջանի տարածքում ստեղծվում է Լեռնային Ղարաբաղի ԻնքնավարՄարզ և դա հանդիսանում է Ադրբեջանի բաղադրյալ մասն’ օգտագործվել է բոլոր տեսակի արտահայտություններ ևմեկնաբանություններ: Իսկ ըստ երրորդ կետի, որոշվում է ստեղծվում է Ժամանակավոր Հեղափոխական Կոմիտե’ մինջևխորհուրդի գումարմանը: Եվ դա, անշուշտ, լայն իրավունքներ էր տալիս մարզի հայ ղեկավարությանը և այլն: ԱդրբեջանիԿոմունիստական (բոլշեւիկյան) Կուսակցության Կենտրոնական Կոմիտեի նախագահության հուլիսի 16-ի որոշումով(հրամանագրից 10 օր հետո) Շուշա քաղաքը ընդգրկվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի կազմի մեջ: 1923 թ-ում Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի գործադիր կոմիտեի հաստատման մասին ընդունվեց կանոնադրությոն: Իսկ 1924 թ.նոյեմբեր 26-ին հրատարակվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի վերաբերյալ կանոնադրությոն:
Այսպիսով, Ադրբեջանի անբաժանելի մասն հանդիսացող Ղարաբաղը արհեստականորեն բաժանվեց դաշտավայրային (Արան) ևլեռնային մասերի, և Ադրբեջանի ղեկավարությունը ստիպված եղավ Ղարաբաղի լեռնային մասում վերաբնակվող հայերին շնորհելինքնավարության կարգավիճակ: Եվ այս քայլն առվեց արանց համապատասխան հանրաքվե անկացնելու և առանց հաշվի առնելուՂարաբաղի նույն մասոմ բնակվող ադբեջանցիների կարծիքն’ կոպտորեն խախտելով նրանց իրավունքները:

 

25.08.2012 14:11

Գրեք մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*