Հայերեն

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

26.09.2012 | 12:28

1348644474_290px-qarabakh_khanateՂԱՐԱԲԱՂԻ ԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ղարաբաղում ադրբեջանական պետականության ավանդույթների վերhաստատումը

 

Նադիր շահի Աֆշարի կայսրության փլուզումից հետո անկախություն ձերք բերած Ղարաբաղի խանության հիմնադիրը եղել է Ադրբեջանի ականավոր պետական գործիչ Փանահալի բեք Ջավանշիրը: Նա ծնվել է Ղարաբաղի Սարըջալի գյուղում:

 

Ղարաբաղի խանության նախկին վեզիրը, պատմաբան Միրզա Ջամալը գրում էր «Հանգուցյալ Նադիր շահը, Ղարաբաղ, Գյանջա, Թիֆլիս և Շիրվան մարզերը գրավելուց հետո այս վայրերում ապրող խիզախ և ստեղծագործ մարդկանց նեռգրավել է իր մոտ ծարայությանը, նեռարելով նրաց նույնիսկ մոտավոր ծառաների շրջանակն’ ապահովելով նրանց ապրուստի միջոցներով, պատվով և պաշտոնով:

 

Նա նույնիսկ հրավիրել էր իր մոտ Փանահ խանին, որը համբավ էր ձեռք բերել իր տարածաշրժանում Փանահալի բեք Սաըջալը Ջավանշիր անվան տակ’ տարբերվելով յուրաքանչյուր արաջադրանքը կատարելիս, պատերազմներում և իր հակարակորդների դեմ ճակատամարտերում դարած հաղթանակներով, մասնավորապես, դրսեվորելով խիզախություն հանգուցյալ Նադիր շահի հռոմեացիների

դեմ դարացծ պատերազմում (ենթադրվում է 18-րդ դարու 30-ական թվականներում Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմը)»

 

Սակայն Մուղանյան համագումարից հետո Նադիր շահ սկսեց բռնություններ գործադրել ղարաբաղցիների դեմ, որոնք չեին ուզում ճանաչել նրա իշխանությունը: Նա աքսորում էր թյուրքա-մուսուլմանական բնակչությանը Աֆղանստան և Խորասան: Փանահալի բեքի եղբայրը’ Ֆազլալի խանը, որը դիմադրություն էր ցուցաբերում այդ գործողություններին մահապատժի ենթարկվեց: Փանահալի բեքը’ լինելով ականատեսը այս ամենի, արաջին իսկ հնարավորության դեպքում իր մի քանի ազգականների և մտերիմների հետ միասին’ 1737-1738-ական թվականներում շահի Խորասան կատարած այցելության ժամանակ փախչում է Ղարաբաղի գավար: Շահը’ իմանալով նրա փախուստի մասին նրանց ետևից սուրհանդակներ է ուղարկում: Սակայն, սուրհանդակներին չհաջողվում բռնել նրանց: Նադիր շահը իր ադրբեջանցի տեղակալին’ Գյանջա, Թիֆլիս և Շիրվանի մարզպետին անառարկելի հրամանագրեր է ուղարկում’ Փանահ խանին ձերբակալելու և նրա մոտ ուղարկելու մասին: Ըստ շահի հրամանի, Փանահ խանի ընտանիքի և բարեկամների հետապնդումը նույնպես ոչ մի արդյունք չտվեց:

 

Այդպիսով, Փանահալի խանը դեր Նադիր շահի իշխանության ժամանակ հրաժարվում է նրան ենթարկվելուց և փորձում է ինքնուրույն կառավարել Ղարաբաղը, որը հանդիսանում էր իր հայրենիքը: Արդյունքում, Նադիր շահի մահուց հետո Ղարաբաղում հռչակվեց ադբեջանական անկախ պետություն’ Ղարաբաղի խանությունը:

 

Ղարաբաղի խանությունը անկախ պետություն հռչակվելուց հետո հիմնական հարցը հանդիասանում էր դրա ամրապնդումը: Փանահ խանի այդ ուղղությամբ իրականացրած առաջին միջոցարումներից մեկն հանդիասնաում էր Նադիր շահի կողմից աքսորված թյուրքա- մահմեդական բնակչության իրենց հայրենի հողերին վերադարձը: Տեղահանվածների վերադարձը և վերաբնակեցումը իրենց նախնիների և հայրերի հողերում ամրապնդեց Ղարաբաղի խանությունը: Աքսորությունից վերադարձողների շարքում գտնվում էր նաև Ղարաբաղի ապագա խանը’ 15 – ամյա Իբրահիմխալիլը:

 

Ղարաբաղի խանության ձևավորման շրժանում, այնտեղ չկային նման քաղաքներ, ինչպիսիք են Թավրիզը, Արդաբիլը, Գյանջան, Շամախին, Բաքուն, Նախիջևանը, Շեքին և Դերբենդը: Թեպետ նման քաղաքա- տնտեսական կենտրոնների առկայությունը կարևոր էր խանության հետագա զարգացման համար:

 

Նոր պաշտպանական համակարգերի շինարարարությունը և ռազմա- քաղաքական գործերի հետ մեկտեղ քաղաքների հիմնադրումը պետք է համարել Փանահ խանի ստեղծագործական հաջողությունը:

Այդ ուղղությամբ արված առաջին քայլերից մեկը եղել է 1748 թ-ում Բայաթ ամրոցի շինարարությանը, որի անվանումը կապված է հնագույն ադրբեջանա-թուրքական բայաթ ցեղի հետ: «Խանը հավաքեց այնտեղ իր ընտանիքի բոլոր անդամներին , հարազատներին և ավագներին: Շրջակայքում ապրող մարդիկ, նույնիսկ Թավրիզ և Արդաբիլ մարզերի բնակչության և արհեստավորների մեծ մասը’ լսելով Փանահ խանի հաջողությունների և նրա մարդկանց նկատմամբ վերաբերմունքի ու սերի մասին իրենց ընտանիքների հետ միասին կալիս էին Բայաթ ամրոցը:

 

Փանահ խանի անկախ պետություն կերտման գործունեությունը ավարտեց իր պաշտոնական ճանաչումով: Միրզա Ջամալը գրում էր «Ըստ մահմեդական օրացույցի’ 1161-թ-ում, իսկ քրիստոնեականի’ 1745 թ-ում (1748) Փանահ խանին «խան» տիտղոսի շնորհելու և նրան Ղարաբաղի նահանգապետ նշանակելու մասին Ադիլ շահի կողմից ստորագրված հրամանագիրը’ բավական թանկարժեք թիկնոցի, ոսկե սանձիկով նժույկի և թանկարժեք քարերով զարդարված սուրով մեկ տեղ’ Սարդար Ամիր Ասլանի մտերիմ զինակիցի միջոցով ուղարկվեց Բայաթ բերդ, որտեղ այդ ժամանակ ապրում էր Փանահ խանը »:

 

Ադիլ շահի հրամանագիրը համարվում էր սոսկ ուշացած մի փաստաթուղթ: Իրականում «կառավարում»ը նվաճվել էր մինչ շահի հրամանագիրը և անկախ նրանից:

 

Փանահ խանի ճանաչմանը որպես «Ղարաբաղի կարավարիչ» մեծ դեր է խաղացել Շաքի խանության անհաջող արշավը դեպի Ղարաբաղ: 1748 թ-ում Շաքիյի խանը Հաջի Չալաբին իր Բայաթ բերդն կարարաց անհաջող արշավից հետո նշում էր «Փանահ խանը անունը մինջ դեռ

չէր կերտվել արծաթյա տարերով: Մենք եկանք այդ կերտեցինք և վերադարձանք » (կամ «Փանահալիյին հռչակեցինք մեր խանի, եվ ես իմ պարտությունով հաստատեցի նրա խանությունը »):

 

Փաստորեն, Հաջի Չալաբի խանի անունը’ այս առումով ավելի մեծ ուժ ունեցավ, քան Ադիլ շահի հրամանագիրը: Ահմեդ բեք Ջավանշիրը գրում էր «… Այս հաղթանակից (Բայաթյան ճակատամարտից) հետո Պանահ խանի քաջության մասին բերանից- բերան անցնելով տարածվող լեգենդը’ այն ջամանակ Ղարաբաղում ապրող բոլոր մահմեդական ցեղերին արանձ պատերազմների ենթարկեց նրա իշխանությանը»:

 

Միևնույն ժամանակ, Բայաթյան ճակատամարտը բացահայտեց, որ այս ամրոցը, ի վիջակի չէ դիմակայել հետագա պատմական փորձություններին: Հետևաբար, պահանջվում էր նոր բերդի կառուցման անհրաժեշտությունը: Միրզա Ադըգոզալ բեքը գրում էր “Փանահ խանը Թարնաքութե գյուղում, որը հայտնի էր որպես Շահբուլագ անվանումով’ կառուցեց մի այլ ամրոց: Կիր ու քարից կառուցվեցին մզկիթներ, տներ, շուկաներ (հրապարակներ, առևտրային տարածքներ) և բաղնիքներ: 1165 (1751) թվականում շինարարարական աշխատանքների ավարտից հետո նա հիմնավորվեց հենց այնտեղ»:

 

26.09.2012 12:28

Գրեք մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*