Հայերեն

1988 թ. Սումգայիթի դեպքերը արդարության աչքերով

25.02.2014 | 14:31

1393324052_1393323304_sumqayit-olaylari1988 թ-ի  փետրվարի 27-ից 28-ը  Սումգայիթում տեղի ունեցած  իրադարձություններից շուրջ մեկ ու կես տարի հետո 1989 թ-ի սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանի ԽՍՀ-ի մայրաքաղաքը Իրեւանում   «Հուշամատյան» իրավապաշտպան, պատմա-լուսավորչական եւ բարեգործական ընկերությաննախաձեռնությամբ մի գիտաժողով անցկացվեց«ՍումգայիթՑեղասպանություն և Հստակություն»անունով , որտեղ մասնակցում էին շուրջ 300 հոգի, ընդ որում մի շարք օտարազգի լրագրողներ:

Գիտաժողովում ելույթ ունեցած Սամվել Շահմուրադյանը և  Ռուբեն Ռշտունին անհիմն հայցերով ադրբեջանցիներին օտար մամուլի ուղադրությանը ներկայացրին որպես  «հանցագործ» և  փորձեցին հակաադրբեջանական մտկեր ստեղծել: Հայերի ներկայացնելը Սումգայիթի  դեպքերը որպես ցեղասպանություն,  շուտով տարածվեց ոչ միայն Սովետական Միությունում, այլ՝ Եւրոպայում: Եվ մեզ առ այսօր չէ հաջողվել միանգամայն ազատվել այս մութ չարախոսությունից: Համարելով այս իրադարձությունների մասին պարզաբանումներ անելու կարևորությունը, տեղի կընկներ Սումգայիթի դեպքերը խորապես վերլուծել:

Հայկական կողմը ինչպես թե անամոթաբար հերքում  է արյունոտ Խոջալուի ծեղասպանությունը, այնպես էլ արդեն վարպետացել է այս դեպքերը Ադրբեջանի դեմ օգտագործման մեջ:  Սումգայիթի իրադարձությունները հայերը մոտեցրեց իրենց թիրախներին: «Ադրբեջանում ռասիզմի անատոմիան – Սումգայիթի համախտանիշ» գրքում ցուցադրվել է իբրև Ադրբեջանում «մահ հաերին» կարգախոսի  տակ հայերի նկատմամբ  էթնիկ զտումների կատարվել: Անիրավաբար մեղադրանքները առաջադրել են և Սումգայիթի դեպքերը  որպես  «ցեղասպանություն» ներկայացնել են ոչ միայն հայկական կողմը, այլ՝ «Սև պարտեզ» գրքի հեղինակը Թոմաս Դե Վաալ, ռուս դիվանագետ Վիկտոր Կրիվոպուսկովը, ԱՄՆ Ներկայացուցիչների Պալատի անդամ Ֆրենգ Փալոնեն: Բայց գրքում չգիտենք թե, ինչո՞ւ այս դեպքերի կազմակերպիչը հանդիսացող  Էդուարդ Գրիգորյանի մասին ոչ մի տեղեքություն չկա:

Գրիգորյանն ով էր:  Էդուարդ Ռոբերտի  Գրիգորյանը  ծնվել է 1959 թվականին Սումգայիթում հայ բանվորի ընտանիքում: Եթե անդրադառնանք նրա ընտանիքին, կնկատենք թե բացի Էդիքից երկու եխբայրն էլ դատապարտվել են տարբեր ժամանակաշրջաններին: Գրիգորյանն ինքը  մի քանի անգամ դատապարտվել է : Նա դատապարտվել է 1976 թ-ին  3 տարվա պայմանական  ազատազրգմանը , 1981 թվականին 1 տարվա ուղղման աշխատանքներին, իսկ 1982 թվականին 5 տարի, 2 ամիս, 13 օրվա  ազատազրկմանը: Գրիգորյանը դատարաում հարցերից վարպետորեն կարողանում էր խուսափել : Իսկապես, արդարությունը մերժելը և հակահումնիստական վարկերը նրա համար խորդ չէր: Անկասկածայստեղ գենի  դերը մեծ է:

 Նրա ֆիզիքական կերպարանքը շատ ուշադրություն է քաշում: Քանի որ, նա մարդաբանական առումով հային չէ նմանում: Միայն դատարանում հանդիպման ժամանակը Լյուդա Մեժլումյանը իմացավ , որ Գրիգորյանը հայ է : Մինչ այդ նա հենց գիտեր, թէ Գրիգորեանը ծագումով լեզգի է: Տարօրինակ է, որ Սումգայիթում նրա աշխատավայրում էլ, որտեղ նա աշխատում էր որպես փականագործ բոլորը նրան լեզգին էր համարում : Ադրբեաջաներեն մաքուր խոսելը, նրա հայ լինելու մասին  ոչ մի կասկածություն չէր ստեղծում: Հարց կարող է ծագել, ինչպե՞ս նրա հաջողվեց, որ մի խումբ ադրբեջանցին հավաքվեց նրա շուրջ: Այդպես որ, Սումգայիթի թաղամասների երիտասարդներին ստելով թէ իբրև գիտի Ղարաբաղում ադրբեջանցիներին սպանած հայերի հասցեները,  նրանցից վրեժ ստանալու կարևորությունը հայտնեց : Իսկ ուրիշ հանգամանքը այն է որ,  Գրիգորյանը դեպքի  մասնակիցներին թմրանյութեր  է տվել : Բնական է որ, թմրանյութ օգտագործած    մարդը կարող է ամեն ինչ անել: Խմբի մասնակիցներն էլ հայտնել են որ, թմրական դեղահատեր ընդունելուց  հետո ավելի ուժող են դարձել : Պարցվեց որ Գրիգորյան խմբի ղեկավորն է: Պարզ է որ, Գրիգորյանի «օգնություն անելու» հետևում ուրիշ հանգամանքներ  կար:

Դատարան փորձում ժխտական դիրքեր Գրիգորյանի փաստաբան տիկին Թրուբեթսքայա  ամեն անգամ դատարանին ուշանում էր, այս էլ կասկածելի պատեհություններիգ մեկ էր: Բայց ուստի ժամանակ մամուլ ադրբեջանցիները «ոճրագործ» հայտարարելից հետո արդեն դատարանի ընթացքին անհոգ էին: Ոչ կը «Պրավտա», «Իզվեստիյա» թերթում ոչ ալ կը լուրեր նախագիծ-«Վրեմյա»նում փորձի մասին ոչ մի լուր կար  մասնաւորապէս հայի կազմակերպող լինելի մասին: Այս թերթերի մասնավոր թղթակիցը Զաուր Քատիմբեքով դատախոզ Ասլան Իսմայիլովի հետ հանդիպեցև դատարանի փորձում մասնակցեց:  Զ.Քատիմբեքով Ա.Իսմայիլովին այս մասին մամլին հայտնելի խոստացավ, բայց  այտ հանդիպւոմից հետո մամլում ոչ մի գիր չհրատարակվեց:  Նույնիսկ նա նույն թղթակից դատարանում չմասնակցեց: Պարզվեց որ  «անտեսանելիներ» նրան արգիլել են: Դատարանի փորձի  մասնավոր վերակացությանում պահվելը կարգավ ստուգելը էր:

Հետեվանք  1988 թ-ի փետրվարում ունեցած Սումգայիթ պատահմւոնքում 32 հոգ սպանվեց: Նրանից 6-ը ադրբեջանցի, ուրիշները հայ էր: Դատարանի հետեվանքում Գրիգորյան 12 տարի, Վ.Հուսենով 6 տարի, Ն.Նեջեֆով 7 տարի, Ն.Սեֆերով 8 տարի, Է.Իսաև 3 տարի, Գ.Մեմմեդով 4 տարի ազատությանից պաշտոնազրկեց: Գրիգորյանին 12 տարի պադիժ տվեցին: Իսկ հետո նա պատժելի համար Ռուսաստանն, հետո Հայաստանին ուղղարկվեց: Հետագայ ճակատագիրի մասին տեղեկություն չկա: Կեցնված Է.Էհմեդով դատարանի փորձը օրենքին հակարակ Ադրբեջանում ոչ, Մոսկավանում առաջնորդեց: Շատ ափսոս որ, հայկական շովինականները Զորի Բալայան և Սիլվա Կապուտիկյանի անհիմն ցոլացումով Էհմեդ Էհմեդով հրացանաձգութիւն պատիժին դատապարտվեց և շուտ ժամանակում կրակվեց: Օտար է որ, 1988 թ-ի փետրվարի 20 թվականում Լ.Ղ.Ի.Ն  Ժողովուրդ Պատգամավորների Սովետականի նիստում ըստ որողում Լեռնային Ղարաբաղի Ադրբեջանից  բաժնելիս Հայաստանին միացնվելը մտադրվում էր: Այս որոշումից 8 օր հետո այս պատահմունքի հակամետ ծնանելը ադրբեջանցիների դեմ սև չարախոսություն էր: Այսպիսով հայերի համար հիմ աջակցություն կետ «24 ապրել ցեղասպանությոան»ից հետո Սումգայիթ «ցեղասպանությունը» եղավ: Այսպիսով «վերքի ժողովուրդ» պատկերի տակ անարդար հող պահանջքներին իրագործելի համար հիմ դուռ յեղավ:

Ասում եմ որ, ինտերնետ կայքերում Էդուարդ Գրիգորյանի մասին հայկական մամլում ոչ մի տեղեկություն չկա: Իսկ նրա պատիժ 12 տարի ոչ, 9 տարի ցուցադրվում է Սումգայիթ պատահմունքի մասին տեղեկություններում: Ինչ օտար որ, Գրիգորյանի այս պատահմունքում մասնակցելը չէ պարզվում: 1989 թվականում «Սումգայիթ, Ցեղասպանություն, Հանրականություն» խորհրդակցությանում լրագրողներից մեկը հայ պատահմունքում մասնացելի մասին Ս. Շահմուրադյանին հարցում է: Շահմուրադյան շատ լավ վերակացությամբ հարցին պատասխանում է և հայտնում է որ, ենթադրութեամբ Գրիգորյան ադրբեջանցիների ճնշումի տակ է անել: Ինչպես էլ ծաղրելի միտք է: Բայց ափսոս որ, հայեր արտառոց միտքերով  հասարակությանը կարող են ներգործել: Ըստ օրենք Գրիգորյան արդեն ազատությանում է: Գուցե վաղուց ժամանակից առաջ ազատությանում: Որովհետև հայկական ահաբեկիչը Մոնթե Մելքոնյանի Ֆրանսիայից Եմեն արտայանձնվելիս  հետո Հայաստանի եգելը, «հերո» կանչվելը մեր այս միտքի ճշտությունը 100 տոկոս է բարձրացնում:

Գրիգորյանի ներկայության ետեւը բոլոր Հայաստանի նպատակ էր թարկվնել: Ըստ նրանց սպանվող 2 հայ և ուրիշ վերքիներ մտացածին «ծովից ծովը մեծ կայսրության» համար գոհ էին: Գրիգորյանի ատելությունը ադրբեջանցիների դեմ մեծ էր: Այդպես որ, դատարանում անգութ և հրթիռ տանող Գրիգորյան ներգործող ադրբեջանցի ճիշտ է ասելը, Գրիգորյանի դիմակը կաթեցնեց այդ խոսքերով-«Ես կեզ ինչու կերակրել եմ: Քեզ որպես պարսիկին օգնելի փոխանորդը, օձ կերակրել լավ է »: Վերջ նախադասութիւն ուշադրենք: Նրանց արտառոց պատմություները վաղուց գրեցին, իսկ հիմա մեր պատմությունը փորձում են նենգել: Մի ցեղային ազգ քանի հազար պատմությանը պատկանող թուրքական Ադրնեջան ժողւովուրդի «պարսիկ» կանչվելը, նրան ինչպես տգետ լինելը և պատմությանից ոչինչ  չիմանալեը ցուցադրում է: Արդարութիւն կա, անարդարներ զարգանալը և շատցնելը Արդարութիւն չկա չե: Շուտ-ուժ օգուտ հաղթելու է չառը:

Türkan Məhərrəmova

“KarabakhİNFO.com”

25.02.2014 14:31

Գրեք մեկնաբանություն

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*