Azərbaycanca

Ermənilərin “Kimsəsizlər Palazı”

15.01.2014 | 18:45

1389796798_Şəkildə gördüyünüz xalça 1920-ci ildə kimsəsizlər tərəfindən toxunmuş və 1925-ci ildə rəsmi olaraq, Ağ Evə təqdim olunmuşdur. Şəkildə göründüyü kimi Prezident Calvin Coolidge, sırf azyaşlı zəhməti olmayan, lakin öz müntəzəmliyi ən geniş və təntənəli otaqlarda saxlanılacaq mürəkkəbləşdirilmiş  zəngin təfərrüatlı iş olan xalçanın üzərində dayanmışdır.

Əgər xalçanın istekalarını oxuya bilsəydiniz görərdiniz ki, onun üzərində təsvir olunan bitkilər və heyvanlar dağılmaqda olan və yaşlanmış Osmanlı İmperiyasının 1915-ci ildə Erməni xalqına qarşı törətdiyi “qırğın” zamanı dəhşətli hadisələrə görə, xalçaların mənşəyindən mümkün qədər uzaqlaşdırılan Cənnəti təmsil edir. Təxminən 1-1,5 milyona yaxın insan öldürülmüş yaxud aclıqdan tələf olmuş digərləri isə öz evlərindən didərgin salınmışdır və bununla da birinci müasir planlı “soyqırım”ın əsası qoyulmuşdur. Çoxları ABŞ-ın maliyyələşdirdiyi Yaxın Şərq Relyefi təşkilatı tərəfindən, bu xalçanı toxuyan qızlar da daxil olmaqla 100 000 – dən artıq  yetim qalmış uşağ qorunub yerləşdirilmişdir. Bu xalça ABŞ-a “soyqırım” ərəfəsində göstərdiyi dəstəyə təşəkkür əlaməti olaraq Cəzir şəhərində, indiki Livanda hazırlanmışdır.

Ümid var idi ki, 20 ildən artıq qorunmada olan xalça Hagop Martin Deraniyanın “Prezident Calvin Coolidge Erməni Kimsəsizlər Palazı” adlı kitabının daxil olduğu 16 dekabr Smissoniya tədbirinin bir hissəsi kimi nümayiş olunacaq. Lakin 12 sentyabr tarixində Smissoniya elmi işçiləri tədbiri ləğv etdilər, belə ki, Ağ Evin qərarı xalçanı təxsis etmədi. Erməni və Amerikan təşkilatlarına yazılan məktubda Asiya mədəniyyəti və tarixi proqramının rəhbəri Paul Michael Taylor Ağ Evin xalçanın görülməsinin izninin imtinasına dair heç bir açıqlama verməmiş və Amerikanın Ermənistandakı səfiri John A. Heffernin müdaxilə cəhdlərinin faydasız olduğunu söyləmişdir.

Taylor, Heffern və Ağ Evin kuratoru Villiam G. Allmanin yanvar görüşü müddətində xalçanın daxil olduğu tədbirin mümkünatını müzakirə etsələr də, xalçanın gizlənildiyi yerdən çıxarılmayacağı aydınlaşdı.

Taylor məktubunda belə yazmışdır: “ Bu həftə mən yenə də Ağ Evin kuratoru ilə danışıb təxsisatın yenidən nə zaman baş tuta biləcəyinə dair hər hansı bir ümidin olduğunu soruşsam da, lakin heç bir cavab ala bilmədim”. Ermənistanın paytaxtı Yerevanda yerləşən səfirlik vasitəsi ilə Heffern ilə əlaqə yaratmaq cəhdləri müvəffəqiyyətsiz olmuşdur və Dövlət Departamenti bütün suallarını Ağ Evə istinad etmişdir.

Keçən həftə Ağ Ev belə bir cümlə nəşr etdirmişdir: “ Cəzir xalçası Erməni xalqı və Birləşmiş Ştatlar arasındakı sıx əlaqənin xatirəsidir. Biz təəssüflənirik ki, bu təxsisatı indi üzə çıxartmaq mümkün deyil”.

Xalçanın kənarlaşdırılması bu tədbiri maliyyələşdirənləri ermənilərin yaxşı tanış olduğu çıxılmaz yerə gətirdi. Nə Erməni mədəniyyətinin banisi olan Ara Qazariyan, nə də Levon Ter Petrosyan əmin deyildilər ki, onların təşkil olunmasına yardım etdikləri tədbirin baş tutması həmişəki kimi siyasi səbəblərə görə, ləğv olunsa (Türkiyə tərəfindən əks reaksiya qorxusu var idi) O, Osmanlı İmperiyasının sonlarında olan hadisələrin soyqırım kimi etiketlənməsinə qətiyyətlə müqavimət göstərəcəkdir. Lakin hər iki şübhə baş verə bilərdi.

Təşkilatları hadisələrin qəbulu üçün fond hazırlayan “Türkiyə çox güclü bir dövlətdir” Ter Petrosyan dedi.

Və bu Obama administrasiyasının Erməni-amerikan cəmiyyətindəki zavallı şöhrətinin nişanəsidir ki, hər kəs bunun 20-ci əsrin ən qaranlıq anlaşmasının böyüdülməsini güdən ermənilərin üzünə vurulan sillədən başqa bir şey olmadığını ehtimal edir.

Aram Suren Hampariyan, Birləşmiş Ştatların Erməni Milli Komitəsinin icraedici direktoru deyir ki, prezident Erməni dünyası kollegiyasının üzərindən müsbət qəbul olunmur və bu da Demokratlar və Respublikaçıların hər ikisini də özündə cəmləşdirir. Başlıca təəssürat dərin məyusedicidir. Namizəd və senator kimi Obama Erməni soyqırımı, Türkiyə və türk təşkilatlarının hiddəti riskindən bəlağətlə danışdı. Hampariyan deyir ki, lakin hakimiyyətə gəldikdən sonra, Obama sözlərindən yayınmış və erməni iztirabları haqqında çox bəsit və ümumi cümlələr qurmuşdur. Tənqidçilər onun səssizliyini Türkiyənin Ərəb Baharı və Suriyada qəddar vətəndaş müharibəsini daha da mürəkkəbləşdirəcək geosiyasi əhəmiyyətli ərazidə yerləşməsi ilə əlaqələndirir.

Soyqırım kəlməsi Türkiyə-Ermənistan və Erməni diasporası arasında davam edən ədavətin alışma nöqtəsidir. Erməni soyqırımına dair tarixi faktların qəbul olunmasına müqavimət göstərən Türkiyə bu hadisələrin baş verdiyinin hamılıqla təkzibin və bunları Birləşmiş Millətlərin 1948-ci ildə təsis etdiyi soyqırım anlayışı əsasında zorakı dövrü, semantik argumenti çətinliklərdən çıxış kimi kontekstləşdirməsini özündə birləşdirir. Müstəqil elmi işçilər bu iddiaları meydana çıxartmışdır və pis etiqadın ikinci olduğunu (ermənilərin rəftarı hədsiz dərəcədə pis idi) qanuni özəllikləri ilə xüsusən “ milli, etnik, irqi yaxud dini grupların bütövlüklə yaxud bir hissəsini dağıtmağa niyyət etmənin çətinliklərini ciddi şəkildə münaqişə etdilər. Lakin azacıq ciddi mübahisə hadisələrin soyqırım olmamasını göstərir.

Məsələn, Samanta Paver 2002-ci ildə özünün ən çiçəklənən dövründə soyqırım haqqında olan “Cəhənnəmdən gələn problemlər” adlı kitabında “Erməni soyqırımı” terminini istifadə etmişdir. Paver Obama tərəfindən Birləşmiş Millətlərə Amerikanın səfiri kimi xidmət göstərməsi üçün təyin edilmişdir və avqust ayında təsdiqlənmişdir.

Lakin prezidentin nitqi daha diqqətli idi. Namizəd kimi o dedi: “Erməni soyqırımı iddia deyil, lakin tarixi dəlillərin hesaba gəlməyən bir hissəsi kimi olduqca ətraflı şəkildə sənədləşdirilmiş sübutlarla dəstəklənir. Amerika erməni soyqırımı haqqında inandırıcı şəkildə danışan rəhbərinə haqq verir və bütün soyqırımlara qarşı məcburən cavab verir”.  Lakin 24 aprel Ermənilərin “Anım Günü”ndə bir çox son təqdis müraciətnamələrində O, öz soyqırım haqqında açıq xatırlatmasında “Meds Yeghern”, yəni “Böyük Fəlakət” –  erməni terminini işlətmişdir.

Birləşmiş Ştatların dövlət rəsmiləri və Smissoniyalılar mübahisələri ünvanlandırmağa könülsüzdürlər. Belə ki, bu, tez-tez digər tarixi münaqişələrə səbəb ola bilər. Baxmayaraq ki, Erməni müsiqiçiləri 2002-ci ildə Smissoniyalıların “Xalq həyatı” festivalında iştirak etmişdilər. Smissoniya spikeri müəssisələrin soyqırım mövzusunu qəbul etməməli olduğunu bunun Birləşmiş Ştatlarda vacib etnik qrupa və keçən əsrin ən tənqidi və bədnam tarixi hadisələrinə dair elmi işçilərin diqqətəlayiq səhvi ola biləcəyini dedi. (Adolf Hitler bunun bəzi alimlərin münaqişəsi olduğunu öz sitatında guya istinad etmişdir. “Axı kim hal-hazırda ermənilərin məhv edildiyindən danışır?”- deyə, O, 1939-cu ildə Amaniyanın Polşaya soxulmasından az öncə öz nitqində soruşmuşdur.

Paverin kitabında müəllif rəsmi Birləşmiş Ştatların soyqırımı tanınmasının qarşısını ala biləcək “Türk etirazı” nın gücünü qeyd etmişdir. Prezidentliyə namizəd kimi Obama öz çıxışında qeyd etmişdir ki, O, “Türkiyəni Erməni soyqırımını etiraf etməsinə çağıran Erməni-Amerikan cəmiyyətinin tərəfindədir”. Lakin aprel ayında prezident müraciətnaməsində incə situasiyasında bunları “Mənim 1915-ci ildə baş verənlər haqqında şəxsi ardıcıl ifadələrim mövcuddur” – deyərək, onun həqiqətləri tutarlı şəkildə dəstəklədiyini, bunları tələffüz etməyə cəsarəti olduğunu təlqin etdi.

Türkiyənin Vaşinqtondakı səfirliyinə nə bir zəng, nə də elektron məktublar göndərilmədi.

Xalçanın aqibəti ikimənalı olaraq qaldı. Bu 1995-ci ildə son dəfə bazadan çıxarılmışdır və bu da yaxşı vəziyyətdə olduğundan xəbər verir. Lakin Ağ Evin spikeri xalçanın sərgilənməsində sadəcə, ab-hava həddindən artıq siyasiləşərsə, yenidən nə zaman baxılacağına dair suallara cavab verməkdən yayındı.

Və Smissoniyalılar özlərini Taylordan uzaq tuturdu. Taylorun işçi olduğu Təbii Tarixin Milli Muzeyinin ictimai işlərini idarə edən Randal Kremer deyir: “Dr. Taylor hər ikisini özündə saxlayır və heç kim həmçinin də Baş rəhbərlik bu haqda heç bir məlumata malik deyil.”.

Taylor Ağ Evin xalçanı niyə vermək istəmədiyi haqda ehtikarlıq etmək istəmədiyini və onun regionda işgəncəli siyasət haqqqında mütəxəssis olmadığını dedi. Bu xalça, onun ikonagrafiyası, xüsusilə, 2012-ci il Ermənistana səfəri zamanı Ermənilərin müzakirələrini eşitdikdən sonra onunla intriqa aparan ermənilər və onların tarixi arasındakı statusa malik bir xalçadır.

O, “Biz ermənilərin sərgisini hazırlamaqdan qorxmuruq”- deyə, vurğuladı.

Baxmayaraq ki, Ağ Ev xalçanın nə səbəbdən Amerikan xalqına təqdim olunmamasının açıqlamasını verməsə də, Ter Petrosyan nikbindir ki, bir gün xalça işıq üzü görəcək: “Xalça toxumaq mənim üçün metaforadır. Biz sülhü birlikdə toxuya bilərik. Biz səbrliyik. Mən möcüzələrə inanıram və bir gün o baş verəcək”.

“VaşingtonPost” qəzeti

 

Filip Kennikot

“KarabakhİNFO.com”

 

15.01.2014 18:45

Şərh yaz

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*