Türkçe

Ermeni İşgali ve Tarihî ve Kültürel Varlıklar

15.01.2015 | 17:30

73688

Ermenistan-Azerbaycan anlaşmazlığının Azerbaycan kültürüne vurduğu darbenin ağırlığını hissetmek için bazı faktörleri görmek gerekmektedir.

 

Anlaşmazlık neticesinde, Ermeni işgali altında kalan topraklarda Azerbaycan halkına ait 500 kadar tarih-mimarlık, 100’den fazla arkeolojik abide, on binlerce eseri olan 22 müze, dört resim galerisi, 4.6 milyon kitap ve el yazması saklanan 927 kütüphane, 808 kulüp, 10 kültür ve dinlenme parkı, 85 müzik ve güzel sanatlar okulu, 20 kültür sarayı, 4 devlet tiyatrosu kalmıştır.

 
1992 yılında “Kafkasya’nın Konservatuarı” diye bilinen Şuşa’nın işgal edilmesi sadece Azerbaycan kültürünün değil, genellikle bütün dünya kültürünün problemi olarak kabul edilmelidir. Çünkü Şuşa’da sadece Azerbaycan kültür ve ince sanatının değil, bütün Şark ve dünya kültürünün gelişmesinde hizmetleri olan büyük sanatkârlar yetişmiştir. Şuşa kurulduktan kısa bir müddet sonra ekonomik ve kültürel yönden Azerbaycan’ın mühim şehirlerinden biri durumuna gelmiştir.

 
Burada sanatkârlığın birçok sahaları yüksek düzeyde gelişmiştir. Şuşa mimarlık yönünden de Azerbaycan için önemlidir. Şuşa şehrindeki abidelerin büyük tarihî ve kültürel önemini göz önüne alan Azerbaycan hükûmeti 10 Ağustos 1977 tarih ve 280 no’lu kararıyla Şuşa şehrini tarih ve mimarlık açısından sit alanı olarak ilân etmiştir (ASA 1987, X: 579). Şuşa’nın zengin tarihî mimarlık mirasından, şehir plânlaması, sanat abideleri, sokak ve meydan ansambları, evleri dikkati çekmekteydi. Bu abidelerden kale duvarları, kale dâhili kasırlar, Penaheli Hanın Sarayı, Kara Böyük Hanın burcu, Şuşa’nın esas kale kapısı olan Gence Kapısı, Han kızı Natevan’ın evi, Hacı Kulu’nun saray tipli malikânesi, Esed Beyin evi, Zöhrabbeyov’ların evi Azerbaycan mimarlık tarihinin güzel örnekleridir (ASA 1987, X: 578).

 
Şuşa’da 1982 yılında M.P. Vagif’in anıt mezarı, 1985 yılında Üzeyir Hacıbeyov’un abidesi yapılmıştır.

 
Şuşa, bunlarla birlikte, her zaman İslâm abideleri ile zengin olmuştur. Burada büyük tarihî öneme sahip olan “Yukarı Mescid” yahut Gövher Gala adlanan Cuma Mescidi, Aşağı Mescid, Mamay Mescidi, türbeler İslâm kültürünün abideleri olarak korunurdu.

 
Azerbaycan’ın en eski müzelerinden olan Şuşa şehrinin tarihî müzesinden beş bin muhtelif eşya, buna bağlı olarak Karabağ tarihinin özelliklerini bünyesinde barındıran kıymetli kaynaklar, arkeolojik buluntular, eski el yazmaları, çeşitli devirlere ait resmî belgeler toplanmıştı. Şuşa’daki Devlet Karabağ Tarihî Müzesi’nde konu ile ilgili 1000’den fazla eşya saklanmaktaydı. Burada, bunlarla birlikte profesyonel ses sanatının temellerini atan büyük şarkıcı Bülbül’ün (400 eşya), müzikolog ve ressam Mir Möhsüm Nevvab’ın (100 eşya) hatıra müzelerinin varlıkları talan edilmiştir. (2)

 
Ermenistan-Azerbaycan anlaşmazlığı başlamadan önce Fizuli şehrinde mimarlık ve İslâm abidelerinden Ehmedalılar Türbesi, Baba Türbesi, Mireli Türbesi, Fizuli şehrinde Hacı Elekber Mescidi (19. yüzyıl), Karğabazar köyünde Hacı Giseddin Mescidi (1862), Ehmedli köyünde mescit (18. yüzyıl), XVII-XVIII. yüzyıl mimarlık abideleri olan kervansaraylar geçmişin yadigârı olarak korunurdu (ASA 1987, X: 18).

3277_lv9wlewgxj
Ermeni işgalcileri tarafından şehir arazisindeki ilk insan meskenlerinden olan meşhur Azıh ve Taclar Mağaraları, Aluen Garakepek, Üzerliktepe abideleri, kurganlar askerî amaçlarla kullanılmaktadır.

 
Laçın şehrinde mimarlık örneklerinden Hocaz köyünde mağara–mabet (5. yüzyıl), Cicimli köyünde Malik Ejder Türbesi (14. yüzyıl), adsız türbe (17-18. yüzyıl), Zeyve köyünde Kafir Kalesi (17. yüzyıl), Sultan Baba Türbesi, Şeyh Ehmed Türbesi, adsız türbe (19. yüzyıl), Karıgışlak köyünde mescit (18. yüzyıl), Hüsülü köyünde Hemze Sultan ve Sultan Ehmed sarayları (18. yüzyıl), Hekeri çayı üzerinde köprü (18. yüzyıl), Ağoğlan çayı üzerinde mabet (19. yüzyıl), Gülebird köyünde türbe Azerbaycan’ın tarihî abideleri olarak korunmaktaydı (ASA 1982, VI: 174).

 
Kelbecer şehrinin Karagöl ve Zalha gölleri sahillerinde, Ayıçıngıllı ve Peri Çıngıllı dağlarında kayalarda bulunan tasvirler, M.Ö. III. binyıllık Tunç devrine aittir. Mimarlık abidelerinden Hotaveng mabedi dikkat çekmekteydi (ASA 1982, VI: 335). Kelbecer şehrinin, şehir tarihi müzesinde 13 bin eşya-halı, değerli madenî eşyalar, altın-gümüş mamûlü süs ve kullanma eşyaları, kadın ve erkek kemerleri, arkeoloji ve etnografik materyaller, el sanatı örnekleri, Azerbaycan devletlerine ait para-sikke materyalleri, maişet eşyaları, senetler talan edilmiştir.

 
Zengilan şehrinde Azerbaycan tarihi ve medeniyetinin en erken dönemlerini aksettiren taş heykeller, açık hava müzesinin yüzlerce sanat örnekleri, mimarlık abidelerinden Hacılı köyünde dairevî burç, Memmedbeyli köyünde sekizgen türbe (1304-1305), Şerifan köyünde kümbet (13. yüzyıl), Yeniköy köyünde kümbet (14. yüzyıl) büyük tarihî ehemmiyet taşımaktaydı (ASA 1982, VI: 317).

 
Gubadlı şehrinin mimarlık abidelerinden Gavur deresinde mağara-mabet (4 yüzyıl), Muradhanlı köyünde Kalalı Kalesi (5. yüzyıl ), Demirciler köyünde iki türbe (14. yüzyıl) ve mescit (19. yüzyıl), Yazı düzünde Cavanşir Türbesi (14. yüzyıl), Gürcülü köyünde türbe (17. yüzyıl), Hoca-Muradhanlı köyünde küçük kale ve türbe (18. yüzyıl), Eliuşaglı köyünde mağara-mabet, çeşme (19. yüzyıl), köyün yakınlarında Göy Kale (5. yüzyıl), Lalezar Köprüsü (1867), Dondarlı köyünde mescit (19. yüzyıl), Hacıbedel köprüsü muhafaza edilmekteydi (ASA 1982, VI: 255).

 
Ağdam şehri arazisindeki medeniyet abidelerinden Haçın Türbeli köyündeki Kutlu Musaoğlu Türbesi (1314), Kengerli köyündeki türbe (14. yüzyıl) şehrin en eski medeniyet abidelerindendir.

 

 

Papravend köyünde 18. yüzyıla ait çift minareli mescit İslâm abideleri olarak tarihî öneme sahipti (ASA 1982, VI: 106).
Ağdam şehrinde Gıda Müzesi, Rahim Memmedov Adına Savaş Müzesi, Gülablı köyünde tar sanatçısı Gurban Primov’un hatıra müzesi eserlerle zengindi.

 
Cebrayıl şehrinde mimarlık abidelerinden Sultan Allahverdi Hamamı, Hudayalı köyündeki dairevî sekizgen türbeler (19. yüzyıl), Şıhlar köyündeki dairevî türbe (14. yüzyıl), Hudaferin Köprüsü Azerbaycan halkının tarihî ehemmiyeti olan abidelerindendir (ASA 1982, VI: 407).

 
Ermeni işgali neticesinde birçok müze dağıtılmış, sergilenen eserler talan edilerek Ermenistan’a götürülmüştür. Bu müzelerde Azerbaycan halkının tarihî ve medeniyeti ile ilgili kıymetli eşyalar, resim, heykeltraşlık eserleri, dünyaca ünlü Azerbaycan halıları, halı ürünleri (zili, cicim, kilim, palas, sumah) nümizmatik materyaller, tarihî senetler, Azerbaycan’ın görkemli şahsiyetlerinin hatıra eşyaları, diğer kıymetli materyaller olmuştur.

 
Genel olarak 40 binden fazla müze eşyası talan edilmiştir. Şuşa, Laçın ve Gubadlı resim galerilerindeki seçkin eserlerden Azerbaycan’ın görkemli ressamları Settar Behlülzade’nin, Mikayıl Abdullayev’in, Toğrul Nerimanbeyov’un, Salam Salamzade’nin, Maral Rehmanzade’nin, Büyükağa Mirzezade’nin, Asef Ceferov’un ve başkalarının eserleri talan edilmiştir.

 

 

Azerbaycan’ın 7 şehri – Ağdam, Laçın, Kelbecer, Fizuli, Cebarayıl, Zengilan, Gubadlı – işgal edildikten sonra, bu şehirlerde 630 genel kütüphane mahvedilmiştir. Aynı şehirlerde 7 merkezî kütüphane, 9 çocuk kütüphanesi, 27 şehir kütüphanesi ve 589 köy kütüphanesi, bu kütüphanelerin sahip oldukları 4 milyon nüshaya yakın muhtelif kitap mahvolmuştur. Aynı zamanda Yukarı Karabağ, Şuşa ve Hocalı da dâhil olmak üzere 254 kütüphane ve bu kütüphanelerde bulunan 14.769 adet kitap mahvolmuştur.

 

 

 

 

“KarabakhİNFO.com”

 

 

15.01.2015 17:30

Yorum yaz:

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*