Azərbaycanca

Ermeni separatizminin kökü və mahiyyəti (I hissə )

01.03.2014 | 12:51

1394633050_qafar-caxmaqliErmənilərin XIX əsrin sonlarında yaratdıqları təşkilat­la­rın ter­­ror­çu xarakterindən  artıq çox bəhs edilib. Onlar qarşılarına qoy­­duq­la­rı məqsədə çatmağın yolu kimi  hər zaman terrora, silahlı üs­yan­la­ra üs­tünlük ver­mişlər. Həm Türkiyə ərazilərində, həm də əzəli Azərbaycan tor­paq­­larında – İrəvan xanlığında, Nax­çı­van­­da, Zən­gəzurda, Qa­ra­bağ­da törədilən qırğınlar bu qə­bil­dən­­dir. Ermə­nilər Cənubi Qafqazda da az­­lıqda idilər, bura­nın yer­li sa­kin­ləri deyildilər, onlar zaman-zaman bu tor­­paqlara ruslar tərəfindən köç­ürül­müş­dülər, bu­na baxmayaraq, onlar say etibarilə Azər­bay­­can türk­lə­rindən üstün de­yil, qat-qat az idilər.  Şərqi Anadolunun heç bir vilayətində onlar türklərdən sayca üstün olmadıqlarını bütün dünya alimləri də təsdiq etmişlər. Bu ərazilərə, yəni Cənubi Qafqaza er­mə­ni­lə­rin kütləvi şəkildə kö­çürülməsinə Rusiya rəsmən icazə ver­mə­sə də, Birinci Dünya müharibəsi zama­nı ermənilər əsasən də mü­­haribə meydanı olan Şərqi Anado­ludan buraya axın etməyə baş­­la­dı­lar.

 

Türkiyənin Van vilayəti er­mə­­­­­nilə­rin Osmanlı İmpe­ra­tor­­luğu əra­­­­­­­­­­­­­zi­sində ən çox yaşadığı yerlərindən biri idi. Ermənilərin say etibarilə çox olduğu vilayətlərdən birincisi Bitlis idi, ikin­­cisi Van idi. 1914-cü ilin statistikasına görə, Van­da 179.380 mü­səl­man, 67.792 erməni yaşayırdı, er­mə­ni­lər vila­yə­tin üçdə biri qədər idi­lər. 1877-1878-ci il rus-türk mü­ha­ri­bə­sin­dən sonra Van və onun ətrafında ermənilər təş­ki­lat­lan­mağa baş­lamış­dı­lar və vanlı ermənilər ilk üsyanı 1895-ci ildə ger­çək­ləşdirdilər. Ru­si­yanın Van və Ərzurumda kon­su­lu ol­muş Ma­yevski­ bu­ra­da­kı hadisələrlə bağlı xati­rə­lə­rində ya­zır­dı ki, 1895-1896-cı illərdə Asi­ya Türki­yə­si­nin bir çox vi­la­yət­lə­rin­də ya­ranmış hərc-mərclik hal­larının səbəb­lə­ri heç də həmişə bu­ra­da əhalinin daha sərvətli, var­lı sinifləri sıra­sın­da olan er­mə­ni­lə­rin məzlum vəziyyətində axta­rıl­ma­malıdır. “Er­mə­nilərin in­qi­la­bi hərə­katının səbəbləri aşa­ğı­da­kı­lar idi:

1) onların məlum siyasi kimliyi vardı;

2) onlarda millətçilik, azadlıq və separatizm ideyalarının güc­­lü oyanışı baş verirdi;

3) Qərbin maarifçi dövlətləri tərəfindən həmin ideyaların amansız istismarı da buna daha ciddi xarakter verirdi.”

 

Erməni vəhşiliyindən bəhs edən və onların həqiqətən baş ver­diyini təsdiq edən rus konsul Mayevski özü şahidlik edir ki, er­mənilər 1996-cı il  Vanda iyun hadisələrini hazırlamaq üçün kə­nar­dan da xüsusi adamlar cəlb etmişdilər. Onlara Qafqazdan da yar­dım­lar gəlmişdi. Baş konsul erməni təşviqatçıların və mü­səl­manların hansı əhval-ruhiyyədə olduğunu mayor Vil­yam­sın 1896-cı il may ayının 15-də öz ölkəsi olan Böyük Bri­ta­ni­ya­ya yaz­dığı raportu verməklə də göstərir. Vilyams yazmışdı ki, er­mənilər xüsusi amansızlıqla “birinci dəfə üç kürdü öl­dür­müş, ikisi­ni yaralamış, ikinci dəfə isə ikisi, ola bilsin ki, üçü də öl­dü­rülmüşdür… meyitlər dəhşətli şəkildə eybəcər hala sa­lın­mış­dı”.

 

Bura­dan da görünür ki, ermənilər tək­cə türk əhali­yə deyil, kürd və baş­qa millətlərə qarşı da eyni vəh­şiliyi tö­rətməkdən çəkinməmişlər. Mayevski də şahidlik edir ki,  “1896-cı il sent­yabrın axırında erməni qul­dur dəs­tə­lə­ri­nin sər­gü­zəştlə­ri­nə görə, inti­qam almaq üçün kürd­lər həmin quldur dəs­tələrinin sakinləri olduqları kəndləri, ya­xud on­ların ola biləcəyi ehtimal edilən məkanları çapıb-talamış, qa­­rət etmişlər”. Bu proseslər üstündən 20 il keçəndən sonra eyni hadisələr Qafqazda da təkrar olunurdu.

 

Ermənilərin Vanda iki güclü siyasi təşkilatı vardı: Daş­nak­lar və Armenistlər. Onların qolları Qafqaza uzanırdı. Daşnaklar “hnçak”çılarla da sıx əlaqədə idilər… İngilis konsul Dikson öz ölkəsinə yaz­­dığı raportda bildirirdi ki, er­mə­nilər gizlicə si­lah­lanırlar, silah­lar isə Rusiyadan göndərilir. Ru­si­ya­dan çoxlu er­məni daşnak komitəçi­lər gəlirlər, ermənilər par­la­men­tə də “Daş­nak” partiyasının fəalı V.Pa­paz­­yanı seçdirə bil­di­lər. Həbs edilən erməni inqilabçılarının Məş­ru­tiyyətdən son­ra sər­bəst bu­ra­xılması zaman “Droşak” yazırdı: “Tür­­kiyə er­mə­ni­lərini gözəl bir gələcək gözləyir, onlar gö­rün­mə­miş bir azad­lıq əldə etmək ərəfəsindədirlər” . Onlar nəzərdə tu­­tu­r­­dular ki, Rusiya və Türkiyədəki erməniləri eyni vaxtda ayağa qal­dırmaq və “Böyük Ermənistan” ideyasını ger­çək­ləş­dirmək o qə­dər də çətin olmayacaq. XIX əsrin sonlarında Şər­qi Anadoluda baş ve­rən ter­ror hərəkətləri beynəlxalq diqqəti özünə cəlb etmək üçün idi. Həm də onlar böyük ölkə­lə­rin dəs­tə­yinə bel bağ­la­yaraq, be­lə addımlar atırdılar. Amma müəy­yən coğ­rafi məkan və yerlərdə er­mənilər özlərinə ar­xa­yın idilər. Çünki onlar əməl­li-başlı si­lah­lan­mış­dılar. Təsadüfi deyil ki, “Proarme­niya” qə­zeti yazırdı ki, “biz daim Av­ro­pa­nın, rus­ların köməyinə bel bağ­lamamalıyıq, özümüz özü­müzə ar­xa­lan­malıyıq”. Hə­min qəzet bir intibahnaməni dərc et­miş­di. Orada deyilirdi ki, türklər Berlin müqaviləsinin 3-cü və 61-ci maddələrini yerinə ye­tirməyə məcbur ediləcəklər .

 

Qafar Çaxmaqlı

 

 “KarabakhİNFO.com”

 

 

01.03.2014 12:51

Şərh yaz

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*