Azərbaycanca

Ermeni separatizminin kökü və mahiyyəti (II hissə)

04.03.2014 | 16:55

1394633050_qafar-caxmaqliEr­mə­nilər “azadlıq uğrunda sonuncu çarpışma” adlan­dır­dıq­ları I Dün­ya müharibəsi ərəfəsində hərtərəfli azğınlıq nümayiş et­di­rir­di­lər. Mət­buatın özündə də bu hiss olunurdu və mü­ha­ri­bə baş verdiyi təq­­dirdə ermənilərin Osmanlı dövlətinə ar­xa­dan zər­bə vuracaqları söz­süz idi. 1912-1913-cü illərdə Bol­qa­rıs­tan­da ermənilərə qarşı vu­­ruşan Andranik türklərə qarşı xü­su­si aman­sızlıq etmişdi. Dünya mü­­haribəsi başlanarkən o Tiflisə gəlib rus ordusunun tərkibində türk­­lərə qarşı vuruşmaq niy­yə­tində olduğunu bildirmişdi. Erməni kö­­nüllülərin­dən təş­kil olun­muş 4 korpusdan birinə rəhbərlik etmək məhz Andra­ni­kə hə­valə edilmişdi. Bu gün Andraniki “milli qəhrə­man” adlan­dı­ra­raq onun sümüklərini gətirib İrəvanın Ye­rab­lur qəb­ris­­tan­lı­ğın­da dəfn edib ona abidə qoyan ermənilər bu şəxsin adicə bir ter­rorçu olduğunun fərqinə varmırlar və onu da dərk etmirlər ki, say­­sız-hesabsız günahsız insanlara qarşı soyqırımı törətmiş bu adam həm də ermənilər üçün fəlakət gətirmişdir. Andranik har­dan keç­miş­sə orada ölüm və qan izi qalmışdır. Mayevski yazır ki, 1901-ci ilin noyabrında Muş yaxınlığında Andranik adlı bir erməni qul­dur dəstə başçısı peyda olaraq, Surp (ermənicə müqəddəs demək­dir) Ara­kel monastırını tutur və buranı kiçik qa­laya çevirir. O kənd­ləri daim qorxu altında saxlayırdı.

 

Makedoniyada qalxmış üsyan Osmanlı İmperatorluğunun ba­şını müəy­yən qədər qatmışdı, Andranikin buradakı monastırdan qaç­­ması da təşkil edilmiş bir iş idi. Ermənilər o za­man “Ya­şasın Er­mə­nistan” şüarı ilə birlikdə guya həmrəylik ifadə et­dikləri “Ya­şa­sın Makedoniya”da qışqırırdılar. Onlar Make­do­ni­yada hadisələrin ne­cə cərəyan edəcəyini izləyir və bundan bir presedent kimi isti­fa­də etmək istəyirdilər. Qarşıda bir Bol­qa­rıstan nümunəsi də vardı. Bütün bunlar həm erməni mətbuatında , həm də digər ölkə dillərində çıxan mətbu orqanlarda yer alırdı. Daş­­naklar Avropada fəal iş apar­maq­la diqqəti “erməni məsələsi”nə yö­nəltmək istə­yir­di­lər. Andra­nikin Balkan müharibə­sində bol­qarlar tə­rəfdən türk­lə­rə qarşı vuruşması bir tərəfdən xristian həm­rəy­li­yi idi, digər tə­rəfdən də ermənilərin də eyni arzularla (xülyalarla) ya­şa­­dıq­larının nümunəsi idi. Rusların 31 oktyabr 1914-cü ildə Şər­qi Bə­­yaziddən və 1 noyabr 1914-cü ildə Ərzurum tərəfindən Os­man­­lı sərhədlərini keçərək irəliləməsini eşidən ermənilər dər­hal qi­sas­çı dəstələr qurdular, yollar kəsdilər, türk kəndlərinə hücuma keçdilər, imkanları olan şəhərlərdə üsyana başladılar. Bu üsyanlardan birincisi Zeytunda olmuşdu. Zeytun er­mə­ni­ləri Türk bayrağı altında döyüşə getmək istəmədiklərini bəyan etmələri bir yana, onlar bir er­məni alayı quraraq Osmanlı döv­lə­tinə meydan oxudular və dağ­la­ra çəkilib ara-sıra əs­gər­lə­rə, jandarma hücumlar etdilər, xey­li əs­gər öldürdülər. 1914-cü ilin 30 avqustundan başlayaraq böl­gədə çox böyük gər­gin­lik yarat­dı­lar. “Hnçak” və “Daşnak” ko­mi­təçiləri kənd və şə­hər­lərdə xal­qı üsyana qaldırdılar, onların sözünü de­mə­yən və üsyana qa­tıl­mayan erməniləri də öldürürdülər. Erməni çetə­lə­ri ingi­lis­lə­rin İsgəndəruna, Adana və Maraşa əsgər çıxaracaq­la­rı­nı bilir­dilər, bu səbəbdən öz mətbuat orqanlarında “ermə­ni­lə­ri bu şə­hər və vilayətlər işğal edilənə qədər üsyanları ço­xaltma­ğa ça­ğı­rır”, gizli səfərbərlik keçirib, hər ehtimala qarşı hazır vəziy­yət­də ol­maq təşviqatı aparırdılar. 1915-ci ilin fevralında Ma­raşda er­mənilər 6 jandarmı öldürdülər, daha sonra üsyanı yatırtmağa gəl­miş 25 əsgəri də şəhid etdilər. Şəhər­dən çıxan üsyançılar qar­şı­la­rı­na çıxan kəndlərdə mü­da­fiəsiz dinc əhaliyə divan tutub, onları vəh­şi­liklə qətlə yetirirdilər. Üs­yana başçılıq edən “Hnçak” komitəçiləri bu­ra­da 62 evi yan­dırdılar. Hökumətin etibarından istifadə edərək si­lah al­mış er­mənilər onu dövlətə qarşı çevirmişdilər. Ermənilərdən si­lah-sur­sat , tüfəng, xeyli ta­pan­ça və bombalar ələ keçirildi.

 

Qafqazda isə taktika bir qədər fərqli idi. Onlar burada Ana­do­­lu­da­kı kimi davranmırdılar, ruslara qarşı münasibətdə fərqli möv­­qe tu­turdular, onları ələ alır, silah-sursat əldə edir, bu si­lahları Ana­do­lu­ya göndərirdilər. Kayseridə ermənilər Gevork Ercikyan adlı bir ermənini xüsusi olaraq Amerikaya göndər­miş­dilər ki, orada bomba düzəltməyi öyrənsin. Gevork və onun kö­məkçiləri çoxlu əl bom­ba­sı düzəltmişlər. Er­mə­ni­lə­rin gizli “bom­ba düzəltmə fəaliyyəti” təsadüfən ha­zır­lanan bombanın ko­mitəçinin əlin­də partlaması ilə üzə çıxdı. Hö­kumət 21 er­məni kilsə və mək­təbində gizlədilmiş külli miq­dar­da silah-sur­sat ələ keçirdi.

 

Komitəçilər Van-Diyarbəkir-Hələb-İsgəndərun yolu üzərin­­də olan Bitlis-Muş regionuna xüsusi əhəmiyyət verirdilər, buna görə də buraya ən seçkin nümayəndələrini göndərirdilər. “Hnçak” ko­mi­tə­­si­­nin Paris Baş Mərkəzinin rəhbəri Aram Sa­bah­gülyan və “Murad” tə­xəllüslü terrorçu buraya göndəril­miş­di . Sa­bah­gül­yanın “İra­­vunk” və “Hnçak” qəzet­lərin­də silsilə yazıları çap olunurdu və bu ko­mitə lideri xalqı inan­dırmağa çalışırdı ki, Os­man­lı dövləti mü­haribədə məğlub olacaq və ermənilər qalib gələ­cək­lər.

 

Ru­siyanın Van və Ərzurumda baş konsulu olmuş general Ma­­yev­skinin vaxtilə yazdıqları da öz təsdiqini tapırdı. O yaz­mış­dı ki, Tür­­kiyədəki ermənilər türklərin zülm və qətliamına mə­ruz qal­dıq­la­­rını Avropaya göstərmək istəyirdilər. Proqram bu şəkildə idi: “An­­caq qan tökmək lazımdır ki, ermənilər sərbəstlik qazansın. Qan tö­kün ki, Avropa sizi himayə etsin”.

 

“Daşnaksutyun” partiyası da bölgədə fəal iş aparırdı. Os­man­­­­lı­da səfərbərliyin elanından sonra “Daşnaksutyun” par­ti­ya­sı Rusiya­dan təlimat aldı ki, türk ordusunun arxasından zər­bə vurulsun. Ta­ri­xi sənədlər bu gerçəyi ortaya qoyur. Muş-Bit­lis bölgəsində üs­yan­lar təşkil eləmək işinə Van millət və­kili Vahan Papazyan məsul idi, ona digər millət vəkili Vram­yan və rus generalı Loris Melikov kö­mək etməli idilər. Ru­si­yadan gə­lən könüllü ermənilər, türk ord­u­su­na girib si­lah­la­rı ilə birgə fə­rarilik etmiş ermənilər, kilsələr, ko­mi­tə fəalları bir “barıt çəl­lə­yi” idilər. Osmanlı artıq müharibə için­dəy­di. 1915-ci ilin yan­var ayından etibarən Şərqdə ruslarla, Qərb­də – Ça­naq­qalada İt­ti­faq dövlətləri ilə müharibə edən Os­man­lı İm­pe­­ra­­torluğunun əl-ayağına ermənilər dolaşırdı, Os­man­lı or­du­su­nun ma­nevr yol­ları, teleqraf xətləri ermənilər tərəfindən tu­tulur, jan­dar­m və əs­gərlər, mülki əhali öldürülürdü. Özü də bu sis­temli şəkil al­mış­dı. Dövlət tədbirlər görməli idi və bu mə­sə­lələr üst təbəqə sə­­viy­yəsində çox ciddi şəkildə müzakirə edil­məyə baş­la­mış­dı. Bu ba­rə­də tez-tez “Təkvimi-vəkai” qə­zetində yazılar dərc olu­nur­du (99). Van və ətrafındakı kənd­lərdə er­məni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri vəhşiliklər dö­züləsi deyildi. Van vilayəti ermən­ilə­rin və on­ların də­s­təkçisi olan məlum döv­lətlərin ən çox önəm ver­dik­lə­ri yer idi. Bu­ranı gə­lə­cəkdə qu­ru­lacaq erməni dövlətinin mər­kə­­zi kimi gö­rür­dülər. Bu­ra­da uzun illər missioner fəaliy­yət­ləri gös­tərilmiş, təb­liğat və təş­­vi­qat işi aparılmışdı. İndi də Av­ropa ölkə­lərinə lazım idi ki, “Van­da ermənilər öldürülür, on­ların heç bir hü­ququ yoxdur və onların Os­manlı dövlətinə qar­şı qal­dır­dıqları üs­yan­lar öz ha­qları tələb et­mə­ləridir”. Er­məni millətçi təş­ki­lat­la­rı və on­ların Av­ro­­padakı ha­vadarları qə­ləmə verməyə çalışırdılar ki, burada əhali­nin çox­lu­ğu­nu da er­mənilər təşkil edir. Hal­bu­ki Os­man­lı statis­ti­ka­sı­na görə 1914-cü ildə Vanda yaşayan əhali­nin 166. 609 türk, 66.834-ü er­məni idi. Va­nın qə­zalarının da heç birində ermənilər çox­luq təşkil etmirdilər. Onu da xü­su­si olaraq qeyd etmək lazımdır ki, o zaman Osmanlı Sta­tis­ti­ka İdarəsinin rəhbəri milliyyətcə er­mə­­ni idi. Osmanlının rəs­mi sta­tis­tikasını digər mənbələr də cü­zi dəyişiklərlə təsdiq et­miş­dilər.

 

Ermənilər üsyan və hücumlar yolu ilə Vanda yaşayan mü­səl­man əhalini buradan qovub çıxarmaq, Vanda qurmaq is­tə­dikləri dövlətin paytaxtı eləmək istəyirdilər. Ermənilər öz mət­buat orqanlarında bu dövlətin “Avropa kontrolunda ba­ğım­sız bir erməni dövləti” olacağına yerli həmmillətlərini inan­dır­mış­dı­lar. Ona görə də fevral 1915-ci ildə Timar na­hi­yə­sində ermə­ni­lər hökumət məmurlarına hücum etdilər. 1000-dən çox üs­yan­çı əldə silah dövlətə tabe olmaqdan imtina etdi və ətraf kənd­lərdə qırğınlara başladılar. Van şəhərində gənc­lər orduya get­diyindən şəhərdə qocalar, yaşlılar qalmışdı, İran­­­da olan türk or­dusunun ərzağı bitdiyindən oraya 12–13 yaş­­lı 120 nəfər uşaq­­ların ərzaq aparması qərarına gəlinmişdi. Könüllü olaraq 120 uşaq yanlarında bir neçə jandarm ilə bir­lik­də bellərinə ər­zağı götürərək yola çıxmışdılar. Ermənilər uşaq­ların bu cə­sa­rə­ti­n­in qarşısını almaq üçün yolları kəssə də, uşaqlar ərzağı əsgərlərə çatdırmışdılar. Onlar geri dönərkən güclü qar yağmış, çovğun olmuşdu. Həmin uşaqlardan yalnız 40-ı qurtarıla bil­miş­di, qalanlarının donmuş cəsədləri ta­pıl­mış­­dı. Xəs­tə­xa­na­lar İran cəbhə­sin­dən gətirilən yaralılarla dolu idi. Bu yaralıları türk həkimlərlə yanaşı erməni doktor Maltzyan da müalicə edirdi. Don vurmuş uşaqlardan bir çoxu doktor Maltzyan tə­rə­findən xilas edilməsi erməniləri narazı salmışdı. Xal­qın bu üzücü hadisələrdən sarsıntıları bitməmiş ermənilər yenidən ayağa qalxmışdılar. Aprelin 10-da doktor Maltzyan ermənilər tə­rəfindən asılmış və sinəsinə bu sözlər yazılmış plakat qo­yul­muşdu: “Düşmənlərimizə xidmət edənlərin aqi­bə­­ti budur”. Bu fakt göstərir ki, ermənilər onlara tabe ol­ma­yan həmmillətlərinə də divan tutmaqdan çəkinməmişlər. Van va­lisi Cevdət bəyin əm­ri ilə vəhşicəsinə öldürülmüş erməni doktor şərəf və xid­mə­tinə uyğun olaraq ləyaqətlə dəfn edildi. Bu hadisə ilə əlaqədar “Təkvimi-vəkai” yazmışdı: “Doktor heç kəsin düşmanı deyildi, o insanlığa qarşı gələnlərin düş­mə­ni idi”.

 

Aprelin 7-də Vanı mühasirəyə alan ermənilər Qala içəsri­sin­də olan əsgər və xalqa yardımların qarşısını kəsdilər. 10 min­dən ar­tıq er­məni silahlı quldur dəstəsi artıq “xəyallarını ge­r­çək­ləş­dir­məyə” yaxın olduqlarını bildirirdilər. Qa­la­da­kı az miq­darda türk əs­gə­ri və mülki əhali may ayının sonuna qədər du­ruş gə­tirə bildilər, şə­hər təslim oldu. Həm mü­hasirə zamanı, həm də on­dan sonra bu­ra­da minlərlə türk-mü­səlman vəh­şic­ə­si­nə öldürüldü. Şəhərdəki bü­tün məscidlər yan­dırıldı, orada bir nə­fər də ol­sun türk qalmadı. Er­mə­nilər əl­lərinə düşən hər kəsi – qadın, qo­ca, uşaq demədən kəsir, iş­gəncələrlə öldürürdülər. Ön­cə er­mə­nilərin, sonra isə rusların işğal et­diyi Vanda əsl soy­qı­rım hə­yata keçirildi. Van mərkəz, Səlimbəy mə­həlləsi, Erciş, Kış­la mə­həl­lə­si, Zeve kəndi, Bax­ça­saray kəndi, Çal­dıran, Ata­köy və baş­qa yerlərdə işgəncə ilə öl­dürülən türklər top­lu olaraq da bas­dırılırdı. Bu vəhşətlər rus za­bitləri tərəfindən də təs­diq edil­mişdir.

 

Qafar Çaxmaqlı

 

 

“KarabakhİNFO.com”

 

 

04.03.2014 16:55

Şərh yaz

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*