Türkçe

“Napoleon Bonapartın özel yavərlərindən biri Karabağlı idi “

19.08.2013 | 17:07

N– Şəmistan bey, Cumhuriyet döneminde milli ordunun kurulmasında Azerbaycan generallerinin hangi katkıları olmuştur? Bunları sıralaya bilir misiniz?

 

–  İnamla denile bilir ki, 1918 -20’li yıllar Milli Ordumuzun geçtiği ömür yolu tam tarihi salname. Yetmiş iki yıl “tamamen gizli” mührü ile halkımızdan gizli saklanan harp tarihimizin değerli belgelerini incelemek bize sadece 1992 yılının Kasım ayında kısmet oldu. Her belgede bir kahraman evlatımızın kaderi, savaş yolu, kimisi yarım, kimisi de tam olarak göre bildik. Halkımızın kaderinde belli hizmetleri olmuş general oğullarımızın hakkını vermeliyiz. Kime,hagi kurum ve kuruluşa  daha çok hizmet etmelerine bakılmaksızın bu generaller, bu insanlar bizim halkın yetiştirdiği  evlatlardır. Uzun yıllar yaptığım araştırmalardan sonra belli ettim ki, devrimden önce ve sonra  bizim halk səksəndən fazla  general  yetirmiştir. Cumhuriyet döneminde Milli Ordunun kurulmasında Azerbaycan generallerinin, özellikle 21  Askerin rolü  çok olmuştur. Samet bey Mehmandarov, Aliağa Şıhlinski, Yadigarov kardeşleri, Karabağlı general Süleyman bey Efendiyev vb. Bunların  hizmetleri özellikle vurgulanmalıdır. Onların hizmeti unutulamaz.

 

– Bu geneeraller Karabağ’ın savunmasında ne gibi hizmetler yapmışlardır?

 

– Karabağ’ın savunmasında en temel hizmet general Habib bey Səlimov’a aittir . Çünkü 1920 yılın 22 Mart – Nevruz Bayramı günü Taşnaklar Karabağ’ın dağlık bölümünü Azerbaycan’dan koparmak için Askeran yolunu keserler. Isyancılar toplarla silahlanıbmış. Onlara Erivan’dan gelen general  Drazdamat Kanayan (Dro) komuta ediyormuş. Onlar Şuşa’yı teslim alıp Terter’e girmek istiyormuçlar.  Öok büyük tehlike ile rastlanmışız. Buna göre Askeran cephesine daha güçlü kuvvet ayrılıyor. Savunma   Bakanı Samet bey Mehmandarov Habib bey Selimova 6 alay veriyor ki, Karabağ’ı Ermenilerden geri alsın. 3 Nisanda  Habib bey Səlimovun kumandası ile ölüm kalım savaşı başlar. Savaş 12 gün devam ediyor, karşı taraf yeniliyor ve sonunda Cumhuriyet Ordusu Şuşa’ya ve Hankendi’ne girer. Karabağ dağlarında Azerbaycan bayrağı dalgalandırılıyor. Hatta Bakan S. Mehmandarov cepheye gelerek  askerler önünde konuşma yapıyor, onları tebrik ederek bildiriyor  ki, Almanya cephesinde birçok savaşlarda yer alsa da, çok savaşların şahidi olsa da, ama onlar kadar kahraman askerlere rastlamamıştır.” Siz  canlarınızla genç Azerbaycan ordusunun namusunu korudunuz!” –demiş. O zaman  General Habib bey Səlimov, Cavad Şıhlinski Ermenilere ders verdiler. Eğer onlar olmasaydı, Karabağ tamamen  elden gidebilirdi. O genralların sayesinde kaldı elimizde  bu topraklar…

 

– AHC yönetimi  yıllarında ilk general rütbesi kime verilmişti?

 

-Bizim ilk milli ordu generalımız Süleyman bey Efendiyev. 1864 yılında Ağdam’da doğdu. Çok fedai, gayretli general idi. Süleyman Bey ilk kez Azerbaycan harbiyye okulunun açılmasında ve Gence süvari alayının oluşturulmasında büyük hizmeti olan görkemli serkerdelerimizden biridir. AHC ordusunun sıralarında toplam bir yıl general olarak hizmet eden Süleyman bey Efendiyev’in adı yetmiş üç yıl arşiv sayfalarında gizli olarak tutulmuştur. Onun çok büyük ve en unutulmaz bir hizmeti 1917 yılının Temmuz ayından başlayarak Azerbaycan milli ordusunu yaratmak girişimidir.

 

O, 1919 yılında öldü. Aynı dönemde orduda bulunan tif hastalığına yakalanarak ve bu hastalıktan ölen  ilk ordu generalımız dünyasını değişen generalimizdi. Generalin zamansız ölümü tüm Azerbaycan camiası için ağır kayıp oldu. Onu çok şerefle defin ettiler.

 

–  Çalışmanızla kamuoyunun tanımadığı Karabağlı asker veya generallerden  kimleri yüze çıxara bildiniz?"Napoleon Bonapartın özel yavərlərindən biri Karabağlı idi "

 

– Karabağlı Rüstem Bey’in adını çekebilirim. O, Fransa İmparatoru Napolyon Bonapartın kişisel yavərlərindən biri olmuştur. Napoleonla birlikte İspanya, Mısır seferlerine katılmış. Sıradışı yiğitliğine göre Vagram savaşlarında bizzat imparatorun kendisi  onu Fransa’nın yüksek askeri Legion nişanı ile taltif etmiştir. Napolyon Bonapart Moskova’ya savaş açınca Karabağlı Rüstem Bey esir alınmış. Az sonra Karabağ’a dönmüş. Sonraları onu general Aleksey Yermolov Kafkas canşinliyində kendi yanına çalışmaya davet etti. Ömrünün sonuna kadar general Yermolovun yanında çalıştı. Bence, Rüstem Bey’in en düşük rütbesi albay olmuştur. Fransa imparatoru Napolyon’un kişisel yaveri gibi sorumlu görev taşıyan, general Aleksey Yermolov gibi iliğine kadar asker olan bir kişinin daveti ile canişinliğe askeri istihdam edilen Rüstem Bey’in rütbesi  düşük olamazdı.

 

– Devrime kadar general rütbesi taşıyan Karabağlılar’dan  hangisinin adını çekebilirsiniz?

 

– Halen 1806-1810. yıllarda Kafkasya Rusya’ya katılandan sonra Karabağ hakimi İbrahimhalil hane Korgeneral, oğlu Memmedhesen efendiye, Mehdigulu hane ve Cəfərqulu ağaya ise tuğgeneral rütbesi verildi. Başka hanlıkların yöneticilerine de bu rütbeler verildi. Onların hanlıklara yönetmenlik gibi  kimlikleri vardı. Fakat onlar savaş generali değillerdi. Sadece çar yönetimi yerli hakimlere ona göre yüksek rütbe verirdi ki,  onların aracılığıyla yerel halkı kendilerine tabi etsinler.Amma devrime kadar en iyi Karabağlı general yukarıda sözünü ettiğim Süleyman bey Efendiyev’di. Milli ordunun temel taşının konulmasında onun büyük hizmetleri var. Ondan önce de general Ferec bey Ağayev. 1814 yılında dünyadan göçtü.  O, Hasan Bey Zərdabinin babasının dayısı idi. Zərdabinin eğitiminde ve yücelmesinde  onun çok büyük hizmetleri var. Mesele şu ki, Ferec bey çok yakışıklı adam imiş.

 

Bir sabah askeri Kadır okulunu bitirenlere bakıç varmış. Çar II Aleksandır ailesiyle bir-bir subaylara bakar. Ferec bey Ağayev o kadar yakışıklı  imiş ki, Çar’ın eşi Feodrovnanın dikkatini çeker ve onun nereden olduğunu sorar. Ferec bey de Karabağlı, Kafkas Müslümanı olduğunu söyler. Bu zaman çar da subaylara bakıp gidiyormuş. Karısı çarı döndürüp söyler  ki, bu genci gömleğinden geçirip evlat kabul etmek istiyor. Adını koyarlar Nikolay Nikolayeviç Agiyev.Yəni Çar’ın oğlu. Ferec Bey ölümünden önce   vasiyet etmiş  ki, onu Müslüman gibi defnetsinler. O, Tiflis’te Azerbaycanlıların Hayriye toplumun’a  de katılarmış.

 

– Şimistan bey, AHC’nın 21 Generalinden kaçı Karabağlı idi?

 

– Toplam  12’dir  Karabağlı general. Ama Cumhuriyet generallerinden  yalnız 4’ü Karabağlı idi. Bunlardan Emirkazımhan Bey Kacar, Emenulla Han Kacarı örnek çekebilirim. Her ikisi Şuşa’da doğup büyümüşlerdi. Samet bey Mehmandarov da Karabağlı idi. Talışlar bana diyor ki, Mehmandarov’un talış olduğunu yazım. Ama talış değil o. Sadece onun babası Lənkəranda çalışmıştı. Ona göre de Mehmandarov 1856 yılında Lənkəranda doğmuş. Onun tüm soyu Karabağ’dan idi. Aslen Şuşadandı. Ben onu lenkeranlı hesap etmiyorum. Doğrudur,  nereli olsa da hepsi bizimdir. O, Şuşa’yı çok seviyormuş. Hatta Port Artur’da  “Noviy kray” Gazetesi  muhabiri E. K. Nojin’e verdiği demeçte de bu konuya değinmiştir.

 

"Napoleon Bonapartın özel yavərlərindən biri Karabağlı idi "– Sovyet dönemindeki Karabağlı generallerden kimleri söyleyebilirsiniz?

 

 

– Bu dönemde de 4 Karabağlı generalin adı çeilebilir. Murtuz Guliyev, Halil Memmedov, Emir Rüstemov. Üçü de Şuşa’lı idi. E.Rüstəmov Moskova Dzerjinski Akademisi’nde  Defterhane Müdürü olumuşdu. En iyi general ise Yakup Kuliev idi. O da Şuşa’da doğmuştu, 1900 yılında. Onun velileri 1905 yılında Ermeni zulmünden kurtarmak için  Türkmenistan’a gitmişlerdir. Y.Kuliyev de orada doğup büyümüş , eğitim almış. Onun hizmetlerini saymakla bitmez. Stalingradda savaşa katılmış general idi. 1942 yılında kahramanca şehit oldu. Stalingradda Mamayef kurqanında onun da adı var. Türkmenler kendilerinin tek generali gibi ona heykel koymuşlar,  kendi adlarına çıkmışlar.  Olsun. Ben “o Azerbaycanlıdır” diye  yazdım. Biz onu iyice  tanımıyoruz. Ama Türkmenlerde o çok ünlü bir şahsiyettir.

 

Fuat Hüseyinzade

 

“KarabakhİNFO.com”

 

19.08.2013 17:07

Yorum yaz:

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*